Tags

, , , , , , , , ,


Agostino Caracci, Hercule et Dejanire. Wikimedia Commons

Κεντρικό διακύβευμα στις Τραχίνιες του Σοφοκλή αποτελεί η τάξη των πραγμάτων: η τάξη στο σύμπαν, αλλά και η τάξη στον οἶκον. Η τάξη αυτή απειλείται, διασαλεύεται, αλλά στο τέλος πάντοτε αποκαθίσταται. Οι απειλές κατά της τάξης των πραγμάτων μπορεί να είναι εξωτερικές, κυρίως όμως είναι εσωτερικές: (α) δυνάμεις που ελλοχεύουν βαθιά μες την ανθρώπινη ψυχή και εκλύονται απροειδοποίητα και ανεξέλεγκτα με τρομακτικές συνέπειες· (β) πράξεις του παρελθόντος που έχουν μακροπρόθεσμες και απροσδόκητες επιπτώσεις· (γ) η ίδια η πεπερασμένη δυνατότητα του ανθρώπου όχι μόνο να γνωρίζει το μέλλον, αλλά ακόμη και να αντιλαμβάνεται το πραγματικό νόημα του παρόντος και του παρελθόντος.

Ο Σοφοκλής παρεμβαίνει στο μυθολογικό υπερκείμενο προκειμένου να καταδείξει τη θεμελιώδη σημασία των θεσμών του οίκου και του γάμου για τη διατήρηση της σταθερότητας μιας πολιτισμένης κοινωνίας. Στο δράμα οι θεσμοί αυτοί υπονομεύονται και η ισορροπία τους, που αποτελεί μικρογραφία εκείνης του σύμπαντος, ανατρέπεται.

ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΚΑΙ ΘΕΟΙ

Η διασάλευση της τάξης στις Τραχίνιες είναι αποκλειστικά έργο ανθρώπων. Ειρωνικό είναι το γεγονός ότι οι βασικοί διασαλευτές της τάξης είναι, για διαφορετικούς λόγους ο καθένας, οι άνθρωποι που έπρεπε να λειτουργούν ως βασικοί εγγυητές της σταθερότητας του οἴκου: η Δηιάνειρα και ο Ηρακλής. Στη δίνη που προκαλεί η πτώση των δύο μεγάλων πρωταγωνιστών συλλαμβάνονται μια σειρά από μικρά ανθρωπάκια, που παρασύρονται και αυτά στον όλεθρο: η Ιόλη, ο Λίχας, εν μέρει ακόμη και ο Ύλλος. Πουθενά στο έργο δεν διαφαίνεται ευθεία παρέμβαση των θεών στα ανθρώπινα, με τη μορφή της υποκίνησης συγκεκριμένων δράσεων και της υποβολής συγκεκριμένων επιλογών. Η ἁμαρτία λόγω της οποίας οι άνθρωποι μεταπίπτουν από την ευτυχία στη δυστυχία είναι προϊόν προσωπικών τους επιλογών, οι οποίες υπαγορεύονται από στοιχεία του χαρακτήρα τους και από τα πάθη που συγκλονίζουν το ανθρώπινο θηρίο.

Ζωγράφος του Βατικανού, "Ηρακλής και Νέσσος". Αττική μελανόμορφη υδρία του 6ου αι. π.Χ. (Μουσείο του Λούβρου). Wikimedia Commons

Άνθρωποι και θεοί στις Τραχίνιες κινούνται σε δύο διαφορετικές σφαίρες ύπαρξης, οι οποίες δεν επικοινωνούν ουσιαστικά — εξ ου και η περιβόητη ἀγνωμοσύνη που καταλογίζει στους θεούς ο Ύλλος στο τέλος (1266). Ἀγνωμοσύνη δεν σημαίνει, όπως στα νέα ελληνικά, “αχαριστία”, αλλά έλλειψη κατανόησης. Οι θεοί όμως γνωρίζουν εκ των προτέρων τις επιλογές των ανθρώπων· μπορούν να τις προβλέψουν, διότι αντιλαμβάνονται το σχήμα των πραγμάτων, αντιλαμβάνονται ότι η θάλασσα φουσκώνει και ξεφουσκώνει, ότι η νύχτα και η μέρα εναλλάσσονται συμμετρικά (εικόνες από την Πάροδο του έργου). Δεν προκαλούν εντούτοις τις επιλογές αυτές. Παρόλα αυτά, το έργο όμως επανέρχεται τακτικά στη μυστηριώδη “βουλή” του Δία, από την οποία δεν μπορεί να ξεφύγει ούτε ο μεγάλος Ηρακλής. Ποτέ δεν προσδιορίζεται τι ακριβώς “βούλεται” ο Ζευς. Όμως, αν υπολογίσει κανείς ότι μέγα θέμα του έργου είναι (α) η εγγυητική λειτουργία των θεών ως προς την τάξη και την ισορροπία στο σύμπαν· και (β) το ότι ο άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με την πεπερασμένη φύση του (μεθύστερη γνώση, πάθος και πάνω από όλα θνητότητα), προκύπτει ότι η “βουλή” του Διός, η εγγυητική πράξη του, αφορά στην επισφράγιση της διαφοράς, της διάκρισης, της απόστασης ανάμεσα στους ανθρώπους και τους θεούς. Όσο μεγάλος και αν είναι ο άνθρωπος, δεν μπορεί να γίνει θεός —και ο θάνατος ακόμη και του ἀρίστου ἀνδρῶν είναι η οριστική επισφράγιση του γεγονότος αυτού.

Αυτό το τελευταίο είναι μάλλον και η αιτία που ο Σοφοκλής αποφεύγει να αναφερθεί ονομαστικά στην αποθέωση του Ηρακλή, όσο και αν την υπαινίσσεται. Οι θεοί εγγυώνται τη συμμετρία αυτή στο σύμπαν, όπως εγγυώνται και ότι το φράγμα που διαχωρίζει τον άνθρωπο από τον θεό θα παραμείνει αδιάσπαστο. Η αίσθηση του τραγικού, δηλαδή, στις Τραχίνιες αναδύεται, όταν συνειδητοποιεί κανείς την κεφαλαιώδη αντίθεση ανάμεσα στη μακροσκοπική όραση των θεών και τη μικροσκοπική, κοντόφθαλμη όραση των ανθρώπων· όταν αντιλαμβάνεται κανείς ότι η τάξη θα αποκατασταθεί πάντα, αλλά η τάξη αυτή υπερβαίνει το άτομο.

Ο ΟΙΚΟΣ ΩΣ ΔΙΑΚΥΒΕΥΜΑ

Μετωνυμία, όπως είπαμε, της τάξης στο σύμπαν είναι η τάξη στον οἶκον, η οποία εκπροσωπείται από τον θεσμό του γάμου, το προπύργιο της πολιτισμένης ύπαρξης ενάντια στη ζωώδη αγριότητα. Η πλοκή περιστρέφεται γύρω από την ανατροπή που επιφέρει στον οἶκον η επεισαγωγή μιας άλλης γυναίκας και από την αντίδραση στην οποία οδηγεί η ερωτική ζήλια, αλλά και το αίσθημα της κοινωνικής αυτοσυντήρησης, την αρχική συμβία. Ως θεσμός ο γάμος εκπροσωπεί τον πολιτισμό· στο εσωτερικό του όμως κρύβονται σκοτεινά πάθη, που τον ανατρέπουν.

Έμβλημα των σκοτεινών αυτών παθών είναι βεβαίως το δηλητήριο του Νέσσου: το δηλητήριο, όπως και τα ανθρώπινα πάθη, υποφώσκει βαθιά κρυμμένο στα έγκατα του οἴκου και εκλύει την καταστροφική του δύναμη, μόλις το χαϊδέψει το φως. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι η αυτοκτονία της Δηιάνειρας λαμβάνει χώρα μέσα στη νυφική παστάδα και πιο συγκεκριμένα πάνω στο νυφικό κρεβάτι. Η αυτοκτονία της Δηιάνειρας, η «διαπαρθένευσή» της με το ξίφος, είναι συμβολική αναπαράσταση σε αυτή την ύστατη στιγμή της ένωσής της με τον Ηρακλή πάνω στο ίδιο εκείνο λέχος κατά την πρώτη νύχτα του γάμου τους. Είναι βίαιη πράξη ανατροπής της τάξης. Ο οἶκος και το λέχος, ο γάμος ως κοινωνικός θεσμός, συνιστά το επίκεντρο της δράσης στις Τραχίνιες και το έμβλημα της ευταξίας που απειλείται, διασαλεύεται και στο τέλος τρόπον τινά αποκαθίσταται.

Franz von Stuck (1863-1928), "Ο Ηρακλής σκοτώνει τον Νέσσο". Wikimedia Commons

 Ο γάμος συνιστά πράξη ιδρυτική πολιτισμού στις Τραχίνιες. Και οι δύο «γάμοι» του έργου, του Ηρακλή με τη Δηιάνειρα αλλά και του Ηρακλή με την Ιόλη, αποτελούν παράγωγα άγριας πάλης, μόνο που ο ένας κτίζει και ο άλλος χαλά. Υπάρχει ενδιαφέρουσα συμμετρία ανάμεσα στις δύο «γαμήλιες» ενώσεις που συνάπτει ο Ηρακλής στις Τραχίνιες. Η συμμετρία αυτή αναδεικνύει την αμφισημία του ιδίου του ήρωα, αλλά και τη σημασία του οἴκου ως φορέα πολιτισμού και τάξης. Ο Ηρακλής παλεύει με το «ζώο», τον Αχελώο, περισώζοντας τη Δηιάνειρα από τα νύχια του κτηνώδους πάθους. Η πάλη, όπως περιγράφεται στην προλογική ρήση της Δηιάνειρας (6-26), αλλά και όπως τη φαντάζεται ιμπρεσσιονιστικά ο χορός στο δεύτερο στάσιμο (507-525), λαμβάνει χώρα στη σφαίρα της άγριας φύσης. Είναι πάλη πρωτόγονη ως προς τα μέσα και τα όπλα της. Επικρατώντας ο Ηρακλής καθαίρει το σύμπαν από το Θηρίο, την κατεξοχήν εξωτερική απειλή κατά της τάξης των πραγμάτων — ο Ηρακλής, άλλωστε, είναι ο κατεξοχήν Ήρως Καθαρτής. Κατά την άλωση της Οιχαλίας, αντιθέτως, η πάλη λαμβάνει χώρα στη σφαίρα του πολιτισμού: συνιστά πολιορκία και άλωση πόλεως κατά τα ηρωικά πρότυπα, τουλάχιστον φαινομενικά. Ο Λίχας την παρουσιάζει ως το αποτέλεσμα της δίκαιης οργής του Ηρακλή για την ὕβριν του Ευρύτου. Ο Άγγελος, όμως, αποκαλύπτει την αλήθεια: πρόκειται για επιδρομή, που στόχο έχει την απαγωγή της Ιόλης. Και πάλι λοιπόν πρόκειται για πάλη του «ζώου» με τον άνθρωπο, μόνο που αυτή τη φορά την ορμή του ζώου, την ὕβριν που ανατρέπει την τάξη στο σύμπαν και τον οἶκον, εκπροσωπεί ο Ηρακλής. Όπως ο Αχελώος στην προηγούμενη περίπτωση, όπως ο Νέσσος, ο Ηρακλής εμφορείται πια ο ίδιος από ζωώδες, ακαταμάχητο ερωτικό πάθος και επιχειρεί να αρπάξει μια νεαρή κοπέλα από τον κύριόν της. Η ένωση του Ηρακλή με την Ιόλη συνιστά αντικαθρέφτισμα, αναποδογύρισμα της ένωσής του με τη Δηιάνειρα. Η ίδια η Δηιάνειρα αναγνωρίζει στην Ιόλη το είδωλό της: μια αγνή, αθώα νεαρή κοπέλα, που βασανίζεται εξαιτίας του κάλλους της (463 κ.ε.). Ο γάμος του Ηρακλή με τη Δηιάνειρα συνιστούσε την ιδρυτική πράξη του οἴκου των Ηρακλειδών, από τον οποίο γεννήθηκε ο άντρας που ήταν προορισμένος να τον διαιωνίσει, έστω και με το ζόρι: ο Ύλλος. Ο «γάμος» του Ηρακλή με την Ιόλη είναι ταυτόχρονα ανατρεπτικός δύο οἴκων: του βασιλικού οίκου της Οιχαλίας και του ιδίου του οίκου των Ηρακλειδών.

Η ΑΜΦΙΣΗΜΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΗ

Εξαρχής η θέση του Ηρακλή ως pater familias και ως φορέα πολιτισμού είναι διφορούμενη. Στις Τραχίνιες ο Ηρακλής προβάλλει ως ο κατεξοχήν αντιφατικός, αμφίσημος ήρωας, του οποίου το κυρίαρχο πλεονέκτημα, η ειδοποιός διαφορά του από το πλήθος και το βασικό εργαλείο της ανόδου του, δηλαδή η δύναμη, η ορμή, η ακόρεστη όρεξή του, καθίσταται και η κύρια αιτία της τελικής του πτώσης.

Ο μέγας εκπολιτιστής, ο σωτήρας της ανθρωπότητας από τα τέρατα και τα θηρία, καταστρέφεται λόγω της ροπής του προς εκείνη ακριβώς τη βαρβαρότητα από την οποία απαλλάσσει το σύμπαν. Ο Ηρακλής ουδέποτε λειτουργεί ιδεωδώς ως δεσπότης του οἴκου: απουσιάζει μονίμως από αυτόν, ενώ η σχέση που έχει με τη γυναίκα του και τα παιδιά του είναι η σχέση του γεωργού που επισκέπτεται το χωράφι του δυο φορές τον χρόνο, μια για να το σπείρει και μια για να το θερίσει (32-33). Ο Ηρακλής υπερβαίνει τα ανθρώπινα μέτρα· είναι δύναμη της φύσης, η οποία συντείνει μεν στον πολιτισμό, αλλά δεν βολεύεται πλήρως μέσα σ’ αυτόν, με αποτέλεσμα να απειλεί να τον καταστρέψει.

Bauer, "Ηρακλής, Νέσσος και Δηιάνειρα". Wikimedia Commons

Η αμφιλεγόμενη θέση του Ηρακλή ανάμεσα στην άγρια φύση και τον πολιτισμό, ανάμεσα στον θεό, τον άνθρωπο και το θηρίο, αντιστοιχεί και στην εξίσου αμφιλεγόμενη θέση της βίας στο έργο αυτό. Η βία εκθεμελιώνει τον οἶκον: η βία του Ηρακλή κατά της Οιχαλίας, αλλά και η απόπειρα της Δηιάνειρας να επαναφέρει βιαίως τον Ηρακλή στην αγκαλιά της. Βιαίως όμως αποκαθίσταται και η τάξη στις Τραχίνιες: διά της βίας αποσπάται η Δηιάνειρα τόσο από τον Αχελώο όσο και από τον Νέσσο· διά της βίας επίσης —ψυχολογικής βίας, εν προκειμένω— εξαναγκάζεται ο Ύλλος στο τέλος να κάψει τον πατέρα του και να παντρευτεί την Ιόλη, ένωση με την οποία θα παλινορθωθεί ο εκπεσών οἶκος των Ηρακλειδών. Η βία σώζει τη Δηιάνειρα από τα χέρια του Νέσσου. Το ίδιο όμως το μέσο της καταστροφής του Κενταύρου, το δηλητήριο της Ύδρας, θα στραφεί κατά του Ηρακλή.

Η ΑΜΦΙΣΗΜΙΑ ΤΗΣ ΔΗΙΑΝΕΙΡΑΣ

Ο Ηρακλής, λοιπόν, είναι ικανός τόσο να αποκαταστήσει την τάξη, με την εξάλειψη των εξωτερικών απειλών που την υπονομεύουν, όσο και να τη διασαλεύσει, καθώς ενσαρκώνει τις δυνάμεις του πάθους και της βίας, τις δύο σοβαρότερες εσωτερικές απειλές εναντίον της.

Εξίσου αμφίσημη αποδεικνύεται και η Δηιάνειρα. Η Δηιάνειρα συντηρεί τον οἶκον κατά τη διάρκεια της μακράς απουσίας του Ηρακλή. Εξασφαλίζει τη διαιώνισή του σπέρνοντας γνήσια τέκνα. Εντούτοις είναι αυτή που στην προσπάθειά της να εξαλείψει τη μέχρι τώρα σοβαρότερη απειλή, την επεισαγωγή μιας άλλης γυναίκας, τελικά συντείνει σε βαθμό ακόμη μεγαλύτερο από ό,τι ο Ηρακλής στην αποσταθεροποίηση. Στην περίπτωση της Δηιάνειρας, το ίδιο το όνομά της αποδεικνύεται οιωνός της μέλλουσας δράσης της (nomen omen): η Δηιάνειρα είναι η γυναίκα που φονεύει (δηιόω, δήϊος) τον άνδρα της. Αυτή η δηιάνειρα γυναίκα, παραδόξως, είναι στο έργο χαρακτήρας αδύναμος, παθητικός και αφελής. Η καταστρεπτική της δύναμη, όμως, δεν έγκειται ούτε στη φυσική ρώμη, που λείπει γενικώς από τις γυναίκες, ούτε στον εκρηκτικό χαρακτήρα που δεν έχει (η Δηιάνειρα δεν είναι ούτε Μήδεια ούτε Κλυταιμήστρα). Έγκειται στη δύναμη που εγγενώς υπάρχει σε κάθε γυναίκα: τον σεξουαλικό μαγνητισμό που θέλγει αμάχως το αρσενικό, χωρίς κατ’ ανάγκην ενεργό δράση εκ μέρους της γυναίκας.

Η ανατρεπτική, «επικίνδυνη» γυναικεία μορφή, της οποίας η σεξουαλικότητα συνιστά υποφώσκουσα απειλή για τη σταθερότητα του οἴκου, επανέρχεται ξανά και ξανά στο τραγικό corpus. Η ειρωνεία είναι έντονη στις Τραχίνιες λόγω της φύσης τόσο της Δηιάνειρας όσο και της Ιόλης. Υπογραμμίζω αυτό το τελευταίο γεγονός: η Δηιάνειρα, αλλά ειδικά η Ιόλη αποδεικνύει πώς η γυναίκα μπορεί να καταστεί δηΐα (καταστροφική), χωρίς κατ’ ανάγκην να είναι ένοχη, ηθικά υπόλογη. ΣΕ ΑΝΤΙΘΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΛΕΞΗΣ, Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ “ΑΜΑΡΤΙΑΣ” ΣΤΗΝ ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΔΕΝ ΣΥΝΔΕΕΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΕΝΟΧΗΣ.

ΟΙΚΟΣ/ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ = ΔΗΙΑΝΕΙΡΑ ≠ ΦΥΣΗ/ΑΓΡΙΟΤΗΤΑ = ΗΡΑΚΛΗΣ;

Είναι αδύνατο, συνεπώς, να ταυτίσουμε σχηματικά αφενός τη Δηιάνειρα με τον οἶκον και τον πολιτισμό και αφετέρου τον Ηρακλή με τη φύση και την αγριότητα, όσο και αν όντως αυτές οι «δύο ομάδες αξιών» συγκρούονται στο έργο. Και οι δύο σύζυγοι κινούνται οριακά ανάμεσα στις δυνάμεις της ισορροπίας και του χάους. Και οι δύο σύζυγοι είναι εξίσου υπεύθυνοι για τη συγκρότηση και τη διάλυση του οἴκου τους. Η ίδια η δυαδική αντίθεση της «φύσης» και του «πολιτισμού» καταρρέει πολλές φορές σε πολλά σύμβολα του έργου. Το δηλητηριασμένο βέλος του Ηρακλή, με το οποίο σκοτώνεται ο Νέσσος, είναι ένα από αυτά τα σύμβολα: το βέλος είναι ανθρώπινο τεχνολογικό προϊόν· και όμως η θανάσιμη δύναμή του ουσιαστικά εξαρτάται από το δηλητηριασμένο αίμα ενός μυθικού θηρίου, στο οποίο είχε εμβαπτιστεί. Το όργανο της πτώσης του Ηρακλή, επίσης, ο υφαντός χιτώνας, είναι προϊόν της πολιτισμένης ύπαρξης. Συνδέεται ιδιαίτερα με τη δραστηριότητα της γυναίκας εντός του οἴκου. Την ίδια στιγμή όμως η ύφανση είναι συχνή πηγή εικόνων και μεταφορών που σχετίζονται με την καταστροφική δύναμη της γυναικός και τη ροπή της προς τη μηχανορραφία. Ο «πολιτισμένος» χιτώνας χρισμένος με το δηλητηριασμένο αίμα του «άγριου» Νέσσου από οἰκούριον δῶρον μετατρέπεται σε θανάσιμη λώβη. Ειρήνη και πόλεμος, πολιτισμός και αγριότητα, υγεία και νόσος ισορροπία και ανατροπή, είναι οι δύο όψεις του νομίσματος τόσο της φύσης όσο και του ανθρώπου· μόνο που στη φύση τα δύο αποτελούν τα σημεία ενός κύκλου, άρα εναλλάσσονται συνεχώς, ενώ στον άνθρωπο σημειώνουν τα άκρα μιας ευθείας, που τελικά καταλήγει στην απόλυτη ανατροπή του θανάτου.

ΠΟΣΟ ΣΤΑΘΕΡΟΣ ΟΜΩΣ ΗΤΑΝ ΕΞΑΡΧΗΣ Ο ΟΙΚΟΣ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΗ;

Οφείλουμε να σημειώσουμε, πάντως, για να είμαστε ακριβείς, ότι η σταθερότητα του οἴκου του Ηρακλή είναι αμφιλεγόμενη εξαρχής. Πέρα από την απουσία του Ηρακλή, το γεγονός το ίδιο ότι η Δηιάνειρα ζει εκτοπισμένη στην Τραχίνα, περιστοιχιζόμενη από γυναίκες οι οποίες αδυνατούν να την κατανοήσουν, όσο και αν τη συμπονούν, καταδεικνύει ότι εξαρχής τα θεμέλια του οίκου του Ηρακλή ήταν επισφαλή, ότι ο οἶκος αυτός ενείχε εξ ορισμού το σπέρμα της ανατροπής.

Η Τραχίνα είναι ασταθές έδαφος για την εδραίωση του οἴκου του Ηρακλή: αποτελεί τόπο εξορίας, στον οποίο μάλιστα κατέφυγε διωγμένη η οικογένεια του ήρωα (39). Η Δηιάνειρα στην Τραχίνα είναι εκτός τόπου. Η εκτοπία της αυτή εκδηλώνεται στη σχέση της με τον χορό. Η σχέση των Τραχινίων γυναικών με τη Δηιάνειρα —σχέση ξένου προς ξένον (με την αρχαία έννοια)— είναι σχέση συμπαράστασης, αλλά όχι οικειότητας και θερμής ανθρώπινης συμπάθειας και κατανόησης. Η παλαιότερη αντίληψη ότι ο χορός αποτελεί αντικαθρέφτισμα της ίδιας της Δηιάνειρας με την παθητικότητα και την αδυναμία του δεν δικαιολογείται πλήρως: ας μην ξεχνούμε η επικοινωνία μεταξύ τους ήταν εξαρχής ελλιπής και προβληματική. Χορός και Δηιάνειρα ανήκουν σε διαφορετικές σφαίρες ύπαρξης, παρά το κοινό τους φύλο: νεαρές ≠ ώριμη γυναίκα· ανύπαντρες ≠ παντρεμένη· ντόπιες ≠ ξένη· αισιόδοξες και αφελείς ≠ απαισιόδοξη και τρομαγμένη. Ως η φωνή της κοινότητας που υποδέχθηκε την οικογένεια του Ηρακλή, αλλά στην οποία η οικογένεια αυτή δεν ανήκει οργανικά, ο χορός υπογραμμίζει το γεγονός ότι η Δηιάνειρα στερείται πραγματικών ερεισμάτων στην πόλη της Τραχίνας, άρα και ότι τα θεμέλια του οἴκου της στην πόλη αυτή είναι σαθρά.

Η ανατροπή, λοιπόν, φαίνεται ότι είναι στη φύση του ιδίου του Ηρακλή ως ήρωα: και ο πρώτος «πολιτισμένος» οἶκος που δημιούργησε, με τη Μεγάρα, κατέληξε στην καταστροφή και τον θάνατο, όταν ο ήρωας τρελαμένος από την Ήρα σκότωσε τα παιδιά του (βλ. Ευριπίδη Ηρακλής).

Peter Paul Rubens, "H απαγωγή της Δηιάνειρας". Wikimedia Commons

ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΗΣ ΤΑΞΗΣ ΚΑΙ ΜΕΘΥΣΤΕΡΗ ΓΝΩΣΗ

Οι άνθρωποι ανατρέπουν την τάξη του βίου τους λόγω των παθών που τους κατατρύχουν. Ανατροπή όμως επιφέρουν και οι αστόχαστες, σπασμωδικές τους ενέργειες, που οφείλονται στην πεπερασμένη αντίληψη που έχουν για τον κόσμο γύρω τους, για το πραγματικό νόημα των σημείων που αναφαίνονται στη ζωή τους (γεγονότων, λόγων, πράξεων, προθέσεων). Ο άνθρωπος αδυνατεί να διαπεράσει τα φαινόμενα και η γνώση του είναι τραγικώς μεθύστερη. Ακόμη και όταν προσφέρεται γραπτή με τη μορφή των χρησμών ή των γραπτών εντολών, η γνώση δεν είναι ποτέ ρητή για τους ανθρώπους. Ο άνθρωπος συλλαμβάνει το πραγματικό νόημα των πράξεών του μόνο εκ των υστέρων και μόνο εκ των αποτελεσμάτων τους (ex postfacto).

Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΤΑΞΗΣ

Επιβάλλεται να τονιστεί ένα ακόμη, τελικό σημείο, που συνιστά το επιστέγασμα όλων όσων ειπώθηκαν πιο πάνω. Η δύναμη των Τραχινίων προκύπτει, ειρωνικώς, από το γεγονός ότι η τάξη αποκαθίσταται εν τέλει πάντοτε χάρη στην εγγυητική δράση των θεών. Αποκατάσταση όμως της τάξης στο σύμπαν δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην και αποκατάσταση των ατόμων. Συχνά σημαίνει ακριβώς το αντίθετο. Το άτομο πρέπει να γίνει παρανάλωμα του πυρός, κυριολεκτικά και μεταφορικά, προκειμένου να επανέλθει η δέουσα ισορροπία, για τη διασάλευση της οποίας ήταν υπεύθυνο το άτομο αυτό. Η πτώση των ανθρώπων είναι το μοιραίο αποτέλεσμα της τραγικής τους άγνοιας. Ο θάνατός τους, παράλληλα, αναφαίνεται σχεδόν νομοτελειακά ως απαραίτητη προϋπόθεση της νέας ισορροπίας, ως καθαρτήριο αντίτιμο για την ανατροπή που προκάλεσαν, όχι ακριβώς άθελά τους, αλλά δι’ ἁμαρτίαν τινά. Αυτή είναι η περίπτωση τόσο της Δηιάνειρας όσο και του Ηρακλή. Ο Ηρακλής αντιλαμβάνεται το σχήμα των πραγμάτων, την ώρα που οι φλόγες κατατρώγουν τις σάρκες του. Τη στιγμή της έκλαμψης, τότε και μόνο τότε, κατασιγάζουν οι κραυγές του, ανακτά την αυτοκυριαρχία του και κατακλύζεται από μοναδική, σχεδόν υπεράνθρωπη ενόραση (αυτή είναι ενδεχομένως η ισχυρότερη νύξη του Σοφοκλή για την τελική αποθέωση του Ηρακλή). Ο Ύλλος είναι το ύστατο «θύμα» του μεγάλου Ηρακλή: η τελική αποκατάσταση της τάξης προϋποθέτει εκ μέρους του Ύλλου δύο ενέργειες που τον μιαίνουν: τον φόνο του πατέρα του και την αιμομικτική, ουσιαστικά, σύζευξή του με την Ιόλη. Και ο Ύλλος, όπως και ο πατέρας του, πρέπει να «καεί», για να αναστυλωθεί ο οἶκος του πατρός του. Ο Ύλλος όμως πρέπει επίσης να «καεί», καθώς και αυτός με την προπέτειά του επέσπευσε την αυτοκτονία της μητέρας του. Ο οἶκος, λοιπόν, ως θεσμός αποκτά προτεραιότητα και συνεχίζεται εις το διηνεκές, είναι ό,τι πλησιέστερο στην αθανασία υφίσταται στη ζωή του ανθρώπου. Τα άτομα είναι εφήμερα.

Με το θέμα της τάξης των πραγμάτων, της ανατροπής και της ισορροπίας σχετίζεται βεβαίως και το μέγα ζήτημα της μεταβλητότητας των πραγμάτων. Το ότι τα πράγματα αλλάζουν είναι κάτι που ο άνθρωπος φαίνεται να γνωρίζει εκ προοιμίου, μόνο που η γνώση του αποδεικνύεται φιλοσοφική μάλλον παρά ουσιαστική. Η γεμάτη πεποίθηση εναρκτήρια διακήρυξη της Δηιάνειρας (λόγος μὲν ἔστ’ ἀρχαῖος φανείς/ ὡς οὐκ ἂν αἰῶν’ ἐκμάθοις βροτῶν, πρὶν ἂν/ θάνῃ τις, 1-3) κατατίθεται ως βιωμένη εμπειρία. Στην πραγματικότητα αποδεικνύεται τραγικά ελλιπής, καθώς τα βάσανα που έπονται είναι απείρως σκληρότερα για τη Δηιάνειρα σε σχέση με ό,τι είχε ζήσει μέχρι τότε. Η Δηιάνειρα προσπαθεί να οχυρωθεί ψυχολογικά έναντι της αλλαγής. Για τον χορό, που αποτελείται, υπενθυμίζουμε, από νέες γυναίκες, άγουρες, χωρίς εμπειρία ζωής (βλ. 144 κ.ε.), η μεταβολή ισούται με εναλλαγή χαράς και λύπης (131 κ.ε.). Στο μυαλό της Δηιάνειρας, όμως, η μεταβλητότητα είναι ταυτισμένη με τη μεταβολὴν ἐξ εὐτυχίας εἰς δυστυχίαν, με ανατροπή δηλαδή της τάξης των πραγμάτων όπως τη γνωρίζουμε. Η μεταβολή στο συμπαντικό επίπεδο, όμως, είναι εντελώς διαφορετικής χροιάς. Η μεταβολή, που για τον άνθρωπο είναι συνήθως «περιπέτεια», για τη φύση είναι συνθήκη ανανέωσης, αναγέννησης· είναι καινούρια αρχή, καινούρια ευταξία. Η ίδια η ανακυκλωτική κίνηση της φύσης, η ίδια δηλαδή η σταθερή και έρρυθμη μεταβολή, συνιστά τάξη. Ο άνθρωπος αδυνατεί να αντιληφθεί τον ρυθμό των πραγμάτων, γι’ αυτό και η αλλαγή είναι γι’ αυτόν πηγή αγωνίας, η αγωνία κίνητρο σπασμωδικών αντιδράσεων και οι σπασμωδικές αντιδράσεις αιτία καταστροφής.

Το μεγάλο χάσμα ανάμεσα στην ανακυκλούμενη, αέναη και αθάνατη φύση από τη μια και  από την άλλη την άφευκτη, ασταμάτητη, ευθύγραμμη πορεία του ανθρώπου από τη ζωή στο θάνατο και από την εὐτυχίαν στη δυστυχίαν αποτελεί το τραγικό απόσταγμα του έργου αυτού. Η ανατροπή, άλλωστε, με τη μορφή της μεταβολῆς ἐς τὸ ἐναντίον, είναι η πεμπτουσία της τραγωδίας γενικώς. Επίγνωση της φοράς των πραγμάτων έχουν μόνο οι θεοί, που κινούνται πέρα από τον χρόνο. Οι άνθρωποι, που βρίσκονται παγιδευμένοι στον χρόνο, επισπεύδουν οι ίδιοι την καταστροφή τους. Η φύση του χρόνου είναι διαφορετική για την αθάνατη, θεϊκή φύση και τους θνητούς ανθρώπους. Για τη φύση ο χρόνος είναι ΚΥΚΛΙΚΟΣ, μια αδιάλειπτη διαδοχή και εναλλαγή αντιθέτων. Για τη φύση ο χρόνος είναι ανακύκληση και ανακύκλωση! Για τον άνθρωπο ο χρόνος είναι άφευκτη ΓΡΑΜΜΙΚΗ πορεία από τη ζωή στον θάνατο. Ο άνθρωπος είναι παγιδευμένος στον χρόνο για δύο λόγους: πρώτον και κύριον, επειδή είναι θνητός· δεύτερον, επειδή ως θνητός η θέαση των πραγμάτων εκ μέρους του είναι πεπερασμένη, κοντόφθαλμη, μικροσκοπική.

Επίγνωση, βέβαια, με καθαρτικά αποτελέσματα, αποκτούν και οι θεατές, που εποπτεύουν τη δράση από σημείο προνομιακό. Το τελικό σχόλιο του χορού, κοὐδὲν τούτων ὅ,τι μὴ Ζεύς, είναι διαυγές στην πλήρη ουσία του μόνο στους θεατές.

Marie-Lan Nguyen, "O γάμος του Ηρακλή και της Δηιάνειρας". Wikimedia Commons