Tags

, , , , , ,


Η Αννίτα Σαντοριναίου ως Χρυσίς στην παράσταση του 1993/4 (Αρχείο ΘΟΚ)

Συνεχίζουμε με το τελευταίο αυτό κείμενο το αφιέρωμά μας στη φετινή Σαμία του ΘΟΚ, με την οποία αναβιώνει για δεύτερη φορά η ιστορική παράσταση του Εύη Γαβριηλίδη, που διδάχθηκε για πρώτη φορά το 1993 (η πρώτη αναβίωση της παράστασης έγινε το 2000 από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος).

Λόγω του μεγέθους του μοιράζουμε το κείμενο σε δύο μέρη:

(α) στο πρώτο, το συντομότερο, παρέχουμε γενικές πληροφορίες για τη Σαμία, που αφορούν στην παράδοση και τη χρονολόγηση του κειμένου, καθώς και σύντομη επιστημονική βιβλιογραφία για “τους ανδρείους της ηδονής”!

(β) στο δεύτερο μέρος εξετάζουμε αναλυτικά την πλοκή της Σαμίας πράξη με πράξη και σκηνή με σκηνή επικεντρωνόμενοι στη σχέση Δημέα και Μοσχίωνα, η οποία και συνιστά τον κεντρικό πυρήνα του έργου.

[Δείτε εδώ και εδώ τα δύο προηγούμενα κείμενα του αφιερώματος. Ακολουθώντας αυτό τον σύνδεσμο μπορείτε να διαβάσετε το αρχαιοελληνικό κείμενο στην παλαιά έκδοση του Sandbach (Oxford Classical Texts, 1972). Δείτε επίσης βιντεοσκοπημένα αποσπάσματα από την παράσταση του ΚΘΒΕ]

ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΩΡΙΜΟΤΗΤΑΣ;

Ελάχιστα έργα του Μενάνδρου μπορούν να χρονολογηθούν με ασφάλεια και η Σαμία δεν είναι ένα από αυτά. Οι όποιες εσωτερικές ενδείξεις είναι τόσο γενικές και αόριστες που εν τέλει δεν προσφέρουν καμία ασφαλή βάση χρονολόγησης: περαστικές αναφορές σε ιστορικά πρόσωπα, όπως ο περιβόητος Χαιρεφών, ή ασαφείς νύξεις σε σύγχρονες καταστάσεις και γεγονότα, που συχνά είναι εξαιρετικά αμφίβολο αν είχαν τη σημασία που τους αποδίδεται, όπως η οργάνωση μονομαχιών από τον Κάσσανδρο στη Μακεδονία το 316-5: όλα αυτά συνιστούν στοιχεία που ώθησαν μελετητές όπως ο Arnott να τοποθετήσουν το έργο στην πρώτη δεκαετία της καριέρας του Μενάνδρου, χωρίς όμως ισχυρή πεποίθηση.

Εξίσου υποκειμενικά, πολλοί μελετητές θεωρούν ότι η δραματουργική αρτιότητα και το ψυχογραφικό βάθος της Σαμίας συνηγορούν υπέρ της υπόθεσης ότι πρόκειται για έργο της ωριμότητας. Η ωριμότητα όμως δεν είναι πάντοτε συνάρτηση της ηλικίας του δημιουργού. Δεν χωρεί αμφιβολία ότι η Σαμία είναι θεατρικώς άρτιο έργο· αυτό όμως δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι χρονολογείται σε προχωρημένο στάδιο της καριέρας του Μενάνδρου.

ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ KAI O ΤΙΤΛΟΣ

Η αφίσα της παράστασης του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος (2000)

Η Σαμία, που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1969, αποτελεί επί της ουσίας, ως έχει σήμερα, «δώρο» του παπύρου Bodmer, ο οποίος  προσέθεσε περίπου 400 επιπλέον στίχους στους 340 πάνω-κάτω που μας είχε χαρίσει η παλαιότερη ανακάλυψη. Στην έκδοση του Arnott η Σαμία αριθμεί σήμερα 737 ακέραιους (ή σχεδόν ακέραιους) στίχους. Στην ουσία το έργο σώζεται σε ποσοστό άνω του 80%, ενώ τα χάσματα που παρουσιάζονται δεν είναι τέτοια που να εμποδίζουν ανεπανόρθωτα την παρακολούθηση της πλοκής. Οι πράξεις Γ΄ ως Ε΄, δηλαδή τα τρία πέμπτα του έργου, σώζονται ουσιαστικά άθικτες. Τα περισσότερα κενά εντοπίζονται στην Α΄ πράξη (από όπου, σύμφωνα με τους υπολογισμούς των παπυρολόγων, έχουμε χάσει περίπου 80 στίχους) και στη Β΄ Πράξη, από όπου μας λείπουν άλλοι 50 πάνω-κάτω. Τα κενά αυτά, ευτυχώς, δεν δυσχεραίνουν ιδιαιτέρως την κατανόηση του έργου. Το μόνο κρίσιμο ερώτημα που αδυνατούμε σήμερα να απαντήσουμε με βεβαιότητα αφορά στο κατά πόσον η Χρυσίς ήταν σε θέση να πλασάρει τον νόθο γιο του Μοσχίωνα και της Πλαγγόνας ως δικό της διότι η ίδια είχε μόλις χάσει το παιδί που κυοφορούσε, παιδί βεβαίως του Δημέα.

Πρόκειται σαφώς για σημαντική λεπτομέρεια, που θα εμπλούτιζε τον καμβά των συναισθημάτων μας, αναμφίβολα. Όσο όμως και αν η παλλακή από τη Σάμο, που δίνει και τον τίτλο στο έργο, αποτελεί έναν από τους συμπαθέστερους χαρακτήρες που έπλασε ποτέ ο Μένανδρος (το όνομα “Χρυσίς” είναι ένα από τα γνωστά Redende Namen, σημαίνοντα ονόματα, της Κωμωδίας), όσο κι αν πρωταγωνιστεί σε μια από τις πιο πολυσήμαντες σκηνές της θεατρικής του παραγωγής στην Γ΄ Πράξη του έργου (η σκηνή είναι ιδιότυπο υβρίδιο φάρσας και γνήσιου πάθους, κωμωδίας και τραγωδίας, όπως εν γένει η κωμωδία του Μενάνδρου), το έργο δεν περιστρέφεται γύρω από αυτήν, αλλά κυρίως γύρω από τη σχέση του Δημέα με τον θετό του γιο. Η πραγματική κρίση στη Σαμία δεν επέρχεται τη στιγμή κατά την οποία ο Δημέας διώχνει με τις κλωτσιές την αθώα Χρυσίδα από τον οίκο του, αλλά τη στιγμή που αναγκάζεται να παραδεχτεί ότι η σχέση του με τον γιο του δεν ήταν αυτή που πίστευε ότι είναι και πως ο ίδιος δεν είχε τον έλεγχο της μοίρας του και των γύρω του καταστάσεων στον βαθμό που πίστευε ότι τον έχει.

Ο τίτλος Σαμία, αν πράγματι έχει ιδιαίτερη βαρύτητα (στην αρχαιότητα κυκλοφορούσε και ο εναλλακτικός τίτλος Κηδεία, δηλαδή συγγένεια μέσω γάμου) φέρνει τη Χρυσίδα στο προσκήνιο, όχι διότι αυτή είναι ο χαρακτήρας στον οποίο ο ηθικός, ο φιλοσοφικός και ο ιδεολογικός προβληματισμός της κωμωδίας ως επί το πλείστον εστιάζεται, αλλά διότι ο ρόλος της στην προώθηση της δράσης είναι καίριος: η αυταπάρνηση της Σαμίας παλλακής θα περισώσει μεν το νόθο παιδί για όσο χρόνο χρειάζεται μέχρι να αποκατασταθεί στο δικαιωματικό του στάτους, θα δώσει όμως και τροφή στις παρεξηγήσεις που θα φέρουν τις σχέσεις του Δημέα με τους γύρω του, της ίδιας της Χρυσίδος, με την οποία ο Δημέας είναι ειλικρινά ερωτευμένος, συμπεριλαμβανομένης, στην κόψη του ξυραφιού.

Η κατάληξη της παράστασης του 1993/4. (Αρχείο ΘΟΚ)

ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΕΝΑΝΔΡΟ ΚΑΙ ΤΗ ΣΑΜΙΑ:

Δεδούση, Χ.Β. 2006, Μενάνδρου Σαμία, Αθήνα.

Πετρίδης, Α. Κ. (υπό δημοσίευση), «Θεατρικά υβρίδια: ο τραγικός μύθος στη Νέα Κωμωδία», στο Σ. Ευθυμιάδης & Α. Κ. Πετρίδης (επιμ.), Χρήση και πρόσληψη των αρχαίων μύθων στην Αρχαιότητα, το Βυζάντιο και τη Νεότερη Ιστορία, Λογοτεχνία και Τέχνη. Πρακτικά Α’ Διεθνούς Συνεδρίου του Προγράμματος «Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό», Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, 28-30 Ιανουαρίου 2010.

Bain, D.M. 1983, Menander: Samia, Aris & Phillips Classical Texts. Warminster.

Blanchard, Α. 2002, “Moschion ὁ κόσμιος et l’interprétation de la Samienne de Ménandre”, RÉG 115, 58-74.

Blanchard, A. 2007, La Comédie de Ménandre: Politique, éthique, esthétique, Παρίσι.

Brown, P.G. McC. 1993, “Love and marriage in Greek New Comedy”, CQ 43, 189-205.

Blundell, J. 1980, Menander and the Monologue, Göttingen.

Casanova, A. 2004, “Il comico nella Samia di Menandro”, στο R. Pretagostini & E. Dettori (επιμ.), La cultura ellenistica: l’opera letteraria e l’esegesi antica: atti del Convegno COFIN 2001, Università di Roma « Tor Vergata », 22-24 settembre 2003, Roma: 1-17.

Frost, K.B. 1988, Exits and Entrances in Menander, Οξφόρδη.

Gomme, A.W. & Sandbach, F.H. 1973, Menander: A Commentary, Οξφόρδη.

Grant, J.N. 1986, “The father-son relationship and the ending of Menander’s Samia”, Phoenix 40, 172-84.

Gutzwiller, Κ. 2000, “The tragic mask of comedy: metatheatricality in Menander”, Classical Antiquity 19.1: 102-37.

Halliwell, S. 2008, Greek Laughter: A Study of Cultural Psychology from Homer to Early Christianity, Cambridge.

Handley, E.W. 1970, “The conventions of the comic stage and their exploitation by Menander”, Fondation Hardt 16, 3-42.

Heap, A. 1998, “Understanding the men in Menander”, στο L. Foxhall & J. Salmon (επιμ.), Thinking Men: Masculinity and its Self-Representation in the Classical Tradition, London & New York: 115-29.

Hurst, A. 1990, “Ménandre et la tragédie”, στο E.W. Handley- André Hurst (επιμ.), Relire Ménandre, Recherches et Rencontres, Γενεύη.

Jäkel, S. 1982, “Euripideische Handlungsstrukturen in der Samia des Menander”, Arctos 16: 19-31.

Konstan, D. 1995, Greek Comedy and Ideology, Νέα Υόρκη & Οξφόρδη.

Konstan, D. 2010, “Menander and Cultural Studies”, στο A.K. Petrides & S. Papaioannou (επιμ.), New Perspectives on Postclassical Comedy, Pierides 2, Newcastle upon Tyne: 31-50.

Lamagna, M. 1998, La donna di Samo, Νάπολη.

Lape. S. 2004, Reproducing Athens: Menander’s Comedy, Democratic Culture, and the Hellenistic City, Princeton, NJ.

Mette, H.J. 1969, “Moschion ὁ κόσμιος”, Hermes 97, 432-39.

Nervegna, S. 2013. Menander in Antiquity: the Contexts of Reception, Cambridge.

Omitowoju, R. 2010, “Performing traditions: relations and relationships in Menander and tragedy”, στο A.K. Petrides & S. Papaioannou (επιμ.), New Perspectives on Postclassical Comedy, Pierides 2, Newcastle upon Tyne: 125-45.

Petrides, A.K. 2010, «New Performance», στο Α. Κ. Petrides & Sophia Papaioannou (επιμ.), New Perspectives on postclassical Comedy, Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing 2010, 79-124.

Petrides, A.K. & Papaioannou, S. (eds.). 2010, New Perspectives on Postclassical Comedy, Pierides 2, Newcastle upon Tyne.

Scafuro, A.C. 1997, The Forensic Stage: Settling Disputes in Greco-Roman New Comedy, Cambridge.

Traill, A. 2008, Women and the Comic Plot in Menander, Cambridge.

Weissenberger, M. 1991,  “Vater-Sohn Beziehung und Komödienhandlung in Menanders Samia”, Hermes 119: 415-34.

West, S. 1991, “Notes on the Samia”, ZPE 88: 11-23.

Wiles, D. 1991, Masks of Menander: Sign and Meaning in Greek and Roman Performance, Cambridge.

Zagagi, N. 1994, The Comedy of Menander: Convention, Variation and Originality, Λονδίνο.

Advertisements