Tags

, , , , , , , , , ,


Snip20130218_10Οι Θεσμοφοριάζουσες αποτελούν μια από τις τρεις σωζόμενες “γυναικείες” κωμωδίες του Αριστοφάνη (οι άλλες δύο είναι η Λυσιστράτη και οι Εκκλησιάζουσες). Το έργο αφηγείται τις περιπέτειες του Ευριπίδη, αλλά κυρίως του Συγγενή του, ο οποίος αποφασίζει να παρεισφρήσει στο Θεσμοφόριο (άβατο κανονικά για τους άνδρες), προκειμένου να υπερασπιστεί τον τραγικό ποιητή, που αντιμετωπίζει θανάσιμο κίνδυνο. Οι γυναίκες θέλουν να ξεμπερδεύουν τον Ευριπίδη, καθώς έχουν μπουχτίσει πια με τις κατηγορίες που ο ποιητής εκτοξεύει εναντίον τους. Με τις τραγωδίες του ο Ευριπίδης έχει ανοίξει τα μάτια των ανδρών, με αποτέλεσμα οι γυναίκες να μην μπορούν να συνεχίσουν τον έκλυτο βίο τους! Έτσι οι γυναίκες εκμεταλλευόμενες την κάλυψη που τους παρέχουν τα Θεσμοφόρια αποφασίζουν να θέσουν σε κίνηση σχέδιο εξόντωσης του ποιητή. Η απόπειρα του Κηδεστή να τις μεταπείσει αποτυγχάνει οικτρά, και ο ίδιος παγιδεύεται. Προσπαθεί να αποδράσει με τέσσερα ευριπίδεια τεχνάσματα: παρωδίες των πλοκών του Τηλέφου, του Παλαμήδη, της Ελένης και της Ανδρομέδας! Και πάλι αποτυγχάνει. Ο Ευριπίδης, όμως, παρεμβαίνει και συνομολογεί με τις γυναίκες ανακωχή υποσχόμενος ότι στα έργα του θα παρουσιάζει πλέον μόνο γυναίκες “καλές”.

ΧΡΟΝΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ

Snip20130218_8Στα 412/11, δύο χρόνια μετά τη Σικελική Καταστροφή, ο Αριστοφάνης ανεβάζει τη Λυσιστράτη, μάλλον στα Λήναια (Ιανουάριος-Φεβρουάριος). Αξιόπιστες μαρτυρίες για τη χρονολόγηση και των Θεσμοφοριαζουσών στα 412/11 παρέχουν κυρίως τα Σχόλια, που τοποθετούν τις Θεσμοφοριάζουσες ένα χρόνο μετά την Ανδρομέδα του Ευριπίδη (412), τρία χρόνια μετά τον θάνατο του Λάμαχου στη Σικελία (414) και πέντε χρόνια πριν τον θάνατο του Ευριπίδη (406).

Η εορτή στην οποία διδάχθηκαν οι Θεσμοφοριάζουσες συζητείται. Το πιθανότερο πάντως είναι ότι οι Θεσμοφοριάζουσες διδάσκονται στα Μεγάλα Διονύσια του 411, εφόσον το έργο καταδεικνύει μεγαλύτερη συναίσθηση της πολιτειακής ανωμαλίας που υποβόσκει. Σχετική ένδειξη, ενδεχομένως, αποτελεί το γεγονός ότι στις Θεσμοφοριάζουσες καταδικάζονται ανοικτά τόσο η τυραννία όσο και οι απόπειρες συμμαχίας με τους Πέρσες, στις οποίες πρωταγωνιστούσε ο Αλκιβιάδης και ο Πείσανδρος. Στη Λυσιστράτη ο Αριστοφάνης δεν φαίνεται να έχει ακόμη επίγνωση των δραστηριοτήτων αυτών. Στις Θεσμοφοριάζουσες πάντως ο ποιητής επίσης δεν φαίνεται να γνωρίζει ότι οι διαπραγματεύσεις με τους Πέρσες τελικά απέτυχαν.

Οι κωμωδίες του Αριστοφάνη διασκευάστηκαν και σε μια εξαιρετική σειρά κωμικογραφημάτων!

Οι κωμωδίες του Αριστοφάνη διασκευάστηκαν και σε μια εξαιρετική σειρά κωμικογραφημάτων!

Σε κάθε περίπτωση, δεν μπορούν με τρόπο απόλυτο να αποκλειστούν και άλλες δύο πιθανότητες: (α) ο Αριστοφάνης να ανέβασε και τις δύο κωμωδίες του στα Λήναια του 411 (κάτι παρόμοιο είχε κάνει και το 422)· ή (β) οι Θεσμοφοριάζουσες ίσως τελικά να χρονολογούνται στα Λήναια του 410, όπως έχει πρόσφατα υποστηριχθεί.

ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ

Διδασκόμενες λοιπόν το πιθανότερο το πρώτο τρίμηνο του 411, οι Θεσμοφοριάζουσες, όπως και η Λυσιστράτη, ανεβαίνουν σε τεταμένο πολιτικό κλίμα. Το γεγονός ότι το έργο επικρίνει με τόση παρρησία τις δραστηριότητες των ολιγαρχικών ίσως υποδεικνύει ότι δεν έχει ξεκινήσει ακόμη η ολιγαρχική τρομοκρατία (σειρά πολιτικών δολοφονιών κυρίως), η οποία οδήγησε τελικά, τη 14η Θαργηλιώνος (Μάιος), στo πραξικόπημα και την επιβολή του καθεστώτος των 400. Και πάλι όμως η σιωπή αυτή – και εν γένει η στροφή προς ένα μη πολιτικό θέμα – ίσως να οφείλεται ακριβώς στο γεγονός ότι οι ολιγαρχικοί έχουν ήδη επιβάλει καθεστώς τρόμου.

Snip20130218_9Σε κάθε περίπτωση, η πολιτική κατάσταση στην Αθήνα την περίοδο αυτή είναι περίεργη και ασταθής. Από τη μια, ο χρόνος που έχει παρέλθει φαίνεται να έχει απαλύνει κάπως το τρομερό σοκ της πανωλεθρίας στη Σικελία (413 π.Χ.).Το ναυτικό και η οικονομία των Αθηνών έχουν ανακάμψει σε μικρό βαθμό και ελέγχουν τις φυγόκεντρες τάσεις των συμμάχων στο Αιγαίο, όπου ενίοτε μεν ηττώνται, όπως στη Σύμη, αλλά κατάγουν και σημαντικές νίκες (όπως στο Κυνός Σήμα και στην Άβυδο).

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΗ ΟΜΩΣ:

  • Οι δυνάμεις του Άγιδος Β΄ βρίσκονται ακόμη στρατοπεδευμένες στη Δεκέλεια και λεηλατούν την Αττική γη (σχετικός υπαινιγμός υπάρχει στο κείμενό μας).
  • Η Αθήνα χάνει τη σημαντική πόλη του Ωρωπού, που ήλεγχε την οδό ανεφοδιασμού μέσω Ευβοίας.
  • Οι Σπαρτιάτες ενεργούν στον Ελλήσποντο απειλώντας την εκεί αθηναϊκή ηγεμονία.
  • Οι ολιγαρχικοί βυσσοδομούν στη Σάμο μαζί με τον Αλκιβιάδη.
  • Ο Πείσανδρος προετοιμάζει ολιγαρχικό πραξικόπημα στην Αθήνα, το οποίο τελικά επιβάλλεται.
  • Και ο Πέρσης σατράπης Τισσαφέρνης προσφέρει στήριξη τους Σπαρτιάτες.

Σε αντίθεση με τη “Λυσιστράτη”, οι “Θεσμοφοριάζουσες” κάνουν περιστασιακές μόνο αναφορές στο πολιτικό πλαίσιο της εποχής – ίσως διότι οι μεγάλες εξελίξεις «σιγόβραζαν» και το μεγάλο μπαμ δεν είχε γίνει ακόμη ή ίσως ακριβώς επειδή η πολιτική κατάσταση ήταν πιο τόσο επίφοβη, που ακόμη και η κωμωδία προτιμούσε να αποφύγει το ρίσκο.

Οι Θεσμοφοριάζουσες”, γράφει ο Alan Sommerstein στο γνωστό του υπόμνημα στο έργο, “είναι δράμα με θέμα το δράμα και τις σχέσεις μεταξύ των δύο φύλων, το οποίο χτίζεται γύρω από ένα μύθο, που φαίνεται ότι είχε εδραιωθεί στη συνείδηση της κοινής γνώμης: τον μύθο ότι ο Ευριπίδης μισεί και συκοφαντεί τις γυναίκες» (Sommerstein, 4).

Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι Αριστοφάνης και Ευριπίδης κάνουν κάτι παράλληλο, σε περίοδο κρίσιμων ανακατατάξεων και μεγάλης έντασης: ο μεν Αριστοφάνης στις “Θεσμοφοριάζουσες” τρόπον τινά «αποδιδράσκει» προς τον κόσμο του Ευριπίδη, ο δε Ευριπίδης, την ίδια ακριβώς περίοδο, διαφεύγει επίσης από τη σκληρή, επώδυνη θεματική του πολέμου, της σκλαβιάς και του θανάτου (“Εκάβη”, “Ανδρομάχη”, “Τρωάδες”, κτλ) προς «ρομαντικές» τραγωδίες περιπέτειας (“Ανδρομέδα”, “Ελένη”).

Κωμικώ τω τρόπω, επίσης, όπως εύστοχα συμπληρώνει ο Sommerstein, ο Αριστοφάνης επανέρχεται στον θρυλούμενο μισογυνισμό του Ευριπίδη σε μια εποχή κατά την οποία ο Ευριπίδης ο ίδιος, τόσο στην Ανδρομέδα και στην Ελένη (έργα που παρωδούνται εκτεταμένα στις Θεσμοφοριάζουσες), όσο και στις δύο Ιφιγένειες λίγο αργότερα, παρουσιάζει πλέον επί σκηνής «θετικότερα» γυναικεία πρότυπα.

Βεβαίως, στο τέλος των Θεσμοφοριαζουσών, ο κωμικός Ευριπίδης μιμείται τον ιστορικό εαυτό του: λύνει τον γόρδιο δεσμό της πλοκής και απελευθερώνει τον Κηδεστή υποσχόμενος ότι θα εγκαταλείψει τη δυσφημιστική του ρητορική και ότι στα έργα του θα εμφανίζει γυναίκες που τιμούν τον εαυτό τους και το φύλο τους. Ο πλασματικός Ευριπίδης δηλαδή υπόσχεται ότι θα πράξει ό,τι είχε ήδη πράξει ο ιστορικός εαυτός του ένα χρόνο πριν! Η υπόσχεση είναι βεβαίως ύπουλη (άρα αντάξια του αριστοφανικού Ευριπίδη!), όπως θα δούμε, πιο κάτω…

Εθνικό Θέατρο, "Θεσμοφοριάζουσες" (1978). Άννα Κυριακού (Χορός), Ελένη Χαλκούση (Μίκα), Ντίνος Ηλιόπουλος (Συγγενής), Πόπη Παπαδάκη (Χορός). Πίσω: Θεανώ Ιωαννίδου (Χορός), Κάκια Παναγιώτου (Τιμόκλεια). Στο κέντρο: Ελένη Ζαφειρίου (Μανία). Δεξιά: Βίλμα Κύρου (Χορός), Τζόλλυ Γαρμπή (Κρίτυλλα). Αρχείο Εθνικού Θεάτρου

Εθνικό Θέατρο, “Θεσμοφοριάζουσες” (1978). Άννα Κυριακού (Χορός), Ελένη Χαλκούση (Μίκα), Ντίνος Ηλιόπουλος (Συγγενής), Πόπη Παπαδάκη (Χορός). Πίσω: Θεανώ Ιωαννίδου (Χορός), Κάκια Παναγιώτου (Τιμόκλεια). Στο κέντρο: Ελένη Ζαφειρίου (Μανία). Δεξιά: Βίλμα Κύρου (Χορός), Τζόλλυ Γαρμπή (Κρίτυλλα). Αρχείο Εθνικού Θεάτρου

ΟΛΑ ΕΙΝΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ!

Snip20130218_2«Θεσμοφοριάζουσες» αποκαλούνται οι γυναίκες που άγουν τα Θεσμοφόρια. Είναι κρίσιμη προϋπόθεση για την κατανόηση του έργου αυτού να γίνει αντιληπτή η συμβολική σημασία του φεστιβάλ, ο τρόπος με τον οποίο η γιορτή η ίδια εισάγει την κεντρική θεματολογία της κωμωδίας του Αριστοφάνη και ανάγεται σε μεταποιητικό σύμβολο.

Τα Θεσμοφόρια, πανελλήνια γιορτή, γιορτάζονταν κάθε χρόνο κατά τον αττικό μήνα Πυανεψιώνα (Οκτ.-Νοέ.), τον μήνα δηλαδή της σποράς, προς τιμήν της Δήμητρας και της Κόρης (Περσεφόνης). Η γιορτή λάμβανε χώρα στο Θεσμοφόριον, ιερό το οποίο βρισκόταν μάλλον στον χώρο του Ελευσινίου της Ακρόπολης.

Η γιορτή, που διαρκούσε τρεις μέρες, αποτελούσε αποκλειστικό προνόμιο των γυναικών, και δη των παντρεμένων, οι οποίες, πριν την είσοδό τους στο ιερό, εξαγνίζονταν απέχοντας από τη σεξουαλική δραστηριότητα για τρεις μέρες (τρόπον τινά, δηλαδή, «αναπαρθενεύονταν»). Οι άντρες δεν συμμετείχαν στη γιορτή, είχαν όμως υποχρέωση να διευκολύνουν με κάθε τρόπο τη συμμετοχή των γυναικών τους, επιτρέποντάς τους την απουσία από το σπίτι και καλύπτοντας τα έξοδα.

H πρώτη μέρα αποκαλούνταν Άνοδος και περιλάμβανε την τελετουργική πομπή στον ιερό χώρο των Θεσμοφόρων. Η δεύτερη μέρα ονομαζόταν Νηστεία: ήταν μέρα πένθους, κατά την οποία οι γυναίκες έτρωγαν μόνο σπόρους ροδιού και θρηνούσαν την Κόρη καθήμενες στο έδαφος. Τη μέρα αυτή οι γυναίκες αντάλλασσαν επίσης μεταξύ τους τελετουργικές ύβρεις. Η τρίτη μέρα έφερε την επωνυμία Καλλιγένεια και ήταν μέρα χαράς, θυσίας και συμποσίου. Μια από τις σημαντικές τελετουργίες της ημέρας ήταν η ανάκτηση των σάπιων κομματιών χοιρινού κρέατος που είχαν ριχτεί σε ειδικές καταβόθρες στον χώρο του ιερού την προηγούμενη χρονιά: το κρέας αυτό, που είχε πλέον γίνει λίπασμα, ανακατευόταν με σπόρους από ρόδι και ξαναφυτευόταν στο έδαφος, ώστε από τον θάνατο και τη σήψη να ξεπηδήσει νέα ζωή.

Snip20130218_3Κατά την τέλεση των Θεσμοφορίων, η λειτουργία του κράτους διακόπτεται (τα δικαστήρια, η Βουλή και η Εκκλησία δεν συνέρχονται). Η καρδιά της πόλεως πάλλεται στο Θεσμοφόριο. Η ομαλή τάξη των πραγμάτων, δηλαδή, αντιστρέφεται προς όφελος των γυναικών, οι οποίες απολαμβάνουν προνομιακή παρρησία και ελευθερία, ενώ, όπως είδαμε, τελούν ακόμη και θυσία (κανονικά, μέγα προνόμιο των ανδρών).

Τα Θεσμοφόρια αποτελούσαν, δηλαδή, στιγμή τελετουργικής ανατροπής της καθεστηκυίας τάξης, κατά την οποία οι γυναίκες, από τις οποίες τώρα εξαρτάται η ευφορία των καρπών και η διαιώνιση του οίκου, αναλαμβάνουν στα χέρια τους την ευθύνη για τη σωτηρία της πόλεως.

Φυσικά, επειδή πρόκειται για κωμωδία, οι γυναίκες εδώ ταυτίζουν τη σωτηρία της πόλεως με τα δικά τους, ευτελή και ιδιοτελή συμφέροντα (βασικά τη δυνατότητά τους να συνεχίσουν να διάγουν τον βίο τους όπως προτιμούν!). Ταυτίζουν επίσης την απειλή κατά της δημόσιας τάξης με την… τραγωδία του Ευριπίδη – η οποία, όπως παραδέχονται, δεν λέει και ψέματα!

Οι κωμικές αυτές ασυνέπειες των γυναικών επιβεβαιώνουν με τρόπο σπαρταριστό τα στερεότυπα εναντίον των οποίων θεωρητικά εξεγείρονται, άρα ακυρώνουν την ίδια τους την επανάσταση. Συνιστούν όμως επίσης την κωμική αποτύπωση ενός ουσιώδους χαρακτηριστικού της γιορτής. Όπως συμβαίνει γενικώς στις τελετουργίες, η ανατροπή που συντελείται στα Θεσμοφόρια (και στις «Θεσμοφοριάζουσες»!) είναι ελεγχόμενη, περιορισμένη στον χώρο και αυστηρά οριοθετημένη στον χρόνο, άρα ακίνδυνη. Η αποκατάσταση της τάξης στο τέλος, η οποία επέρχεται κάπως απότομα, συμπίπτει με το συμβολικό τέλος της γιορτής.

Απήχηση του κωμικού (δηλ. προσωρινού και ανώδυνου) χαρακτήρα της ανατροπής που επιτελείται στις Θεσμοφοριάζουσες αποτελεί και ο ειρωνικός, αμφίσημος τρόπος με τον οποίο η κωμωδία ολοκληρώνεται. Το έργο τελειώνει κοφτά και ξαφνικά, με τρόπο μάλλον τεχνητό (μια ξαφνική συνθήκη μεταξύ του Ευριπίδη και των γυναικών), όπως τεχνητός και συμβατικός είναι και ο διαχωρισμός του τελετουργικού χρόνου της γιορτής από τον «κανονικό» χρόνο της κοινωνικής πραγματικότητας. Με την ολοκλήρωση του έργου (και της τελετής) οι γυναίκες επιστρέφουν στα σπίτια τους με μόνη διαβεβαίωση ότι κάτι θα αλλάξει τις υποσχέσεις του Ευριπίδη. Ο Ευριπίδης, σημειώνουν οι Αustin & Οlson, μπορεί να ανεβάζει τώρα επί σκηνής «καλές» γυναίκες (π.χ. στην Ελένη και την Ανδρομέδα), αλλά τίποτα επί της ουσίας δεν αλλάζει στις σχέσεις ανδρών και γυναικών, εφόσον η υπόσχεση αυτή με τρόπο υπόρρητο επιβεβαιώνει ξανά το φαλλοκρατικό σύστημα αξιών, μέσα από το οποίο οι γυναίκες κατατάσσονται ακριβώς σε «καλές» και «κακές»!

Snip20130218_6Η αλλαγή που δεν είναι αλλαγή λοιπόν: ο Αριστοφάνης μετατρέπει σε χιουμοριστικό μηχανισμό την ίδια την αδυναμία της κωμωδίας να αλλάξει τον ρουν των πραγμάτων υπονομεύοντας στο πνεύμα της στοχαστικής αυτοαναφορικότητας, που χαρακτηρίζει ευρύτερα το έργο, το ίδιο το είδος που υπηρετεί!

ΓΙΑΤΙ “ΘΕΣΜΟΦΟΡΙΑΖΟΥΣΕΣ”; ΜΙΑ ΠΡΩΤΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Τα Θεσμοφόρια, επομένως, η αποκλειστικά γυναικεία γιορτή της γονιμότητας, της ανανέωσης και της σωτηρίας, αποτελούν ιδεώδες υπόβαθρο για τη δράση ενός έργου στο οποίο (ΣΧΕΔΟΝ) ΟΛΑ ΚΑΙ (ΣΧΕΔΟΝ) ΟΛΟΙ ΕΙΝΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ:

(α) όλοι οι ανδρικοί χαρακτήρες, πλην του Σκύθη τοξότη, κάποια στιγμή μεταμφιέζονται σε γυναίκες ή είναι από τη φύση τους θηλυπρεπείς (όπως ο Αγάθων και ο Κλεισθένης)· και

(β) στο έργο τίθεται με τον κωμικό τρόπο το δραματικό ερώτημα της «επικίνδυνης γυναικείας μορφής», το οποίο απασχολεί επανειλημμένως και την τραγωδία.

Εθνικό Θέατρο, "Θεσμοφοριάζουσες" (1989). Μαίρη Ιγγλέση (Β΄ Γυναίκα), Τζέση Παπουτσή (Κρίτυλλα) και ο Χορός.

Εθνικό Θέατρο, “Θεσμοφοριάζουσες” (1989). Μαίρη Ιγγλέση (Β΄ Γυναίκα), Τζέση Παπουτσή (Κρίτυλλα) και ο Χορός. Αρχείο Εθνικού Θεάτρου.

ΓΙΑΤΙ “ΘΕΣΜΟΦΟΡΙΑΖΟΥΣΕΣ”; ΠΑΜΕ ΛΙΓΟ ΠΙΟ ΒΑΘΙΑ

Τα Θεσμοφόρια εξασφάλιζαν τη γονιμότητα της γης και των γυναικών συνδέοντας έτσι στενά την ακεραιότητα της σοδειάς με την παραγωγικότητα του θηλυκού στοιχείου και κατ᾽ επέκταση με την υγεία του πολιτικού σώματος. Στον βαθμό, όμως, επίσης, που η πνευματική παραγωγή είναι κι αυτή τμήμα της ευρύτερης συλλογικής ευφορίας, η αναπαράσταση των Θεσμοφορίων στο πλαίσιο των Μεγάλων Διονυσίων αποτελεί εύστοχη επιλογή. Οι “Θεσμοφοριάζουσες”, όπως σημειώσαμε πιο πάνω, έχουν ως βασικό θέμα τους το ίδιο το θέατρο, ένα πνευματικό προϊόν, το οποίο, ως φόρουμ συλλογικού αναστοχασμού, αποτελεί επίσης βασική προϋπόθεση της salus publica!

Snip20130218_1Έτσι, αναμφίβολα, τα Θεσμοφόρια, εκτός από τη στενή τους σύνδεση με το Θηλυκό στοιχείο και τη γονιμότητα, προσφέρονται επιπλέον (ιδεωδώς!) ως θεατρικό περιβάλλον για μια κωμωδία που εξερευνά μεταθεατρικά την ίδια τη φύση του θεάτρου και του κωμικού είδους.

Ως εορτή άλλωστε τα Θεσμοφόρια, με τον έντονο φαλλικό τους χαρακτήρα και την έμφαση τόσο στην απώλεια όσο και στην αναγέννηση της ζωής, ανακαλούν την καταγωγή της κωμωδίας από τις τελετουργίες γονιμότητας, αλλά και την ιαμβική ποίηση.

Συγκεκριμένα, κατά την Ἄνοδον, την πρώτη μέρα της γιορτής, κυριαρχεί ο φαλλός, συγκεκριμένα ομοιώματα ανδρικών μορίων από ζύμη: η σεξουαλικότητα και η οικιακή δραστηριότητα, η φυσική ορμή και ο πολιτισμός, συνδέονται σε αυτό το σύμβολο. Την πρώτη και τη δεύτερη μέρα, οι γυναίκες επιδίδονται επίσης σε τελετουργική αἰσχρολογία, η οποία ανακαλεί την Ιάμβη (που με τα αστεία ξανάδωσε το χαμόγελο στη Δήμητρα και κατ᾽ επέκταση την ευφορία στη γη), άρα και τη σχέση της κωμωδίας με τον ίαμβο).

Στα Θεσμοφόρια, με άλλα λόγια, συμπυκνώνεται όλη η τελετουργική και γραμματολογική πρώτη ύλη που γέννησε την Κωμωδία! Το ίδιο το φεστιβάλ, δηλαδή, στο έργο αυτό αποκτά, όπως προείπαμε, ΜΕΤΑΠΟΙΗΤΙΚΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ.

Εθνικό Θέατρο, "Θεσμοφοριάζουσες" (1989). Αριστερά: Τζέση Παπουτσή (Κρίτυλλα). Στο κέντρο: Γιώργος Μιχαλακόπουλος (Μνησίλοχος) και ο Χορός. Αρχείο Εθνικού Θεάτρου.

Εθνικό Θέατρο, “Θεσμοφοριάζουσες” (1989). Αριστερά: Τζέση Παπουτσή (Κρίτυλλα). Στο κέντρο: Γιώργος Μιχαλακόπουλος (Μνησίλοχος) και ο Χορός. Αρχείο Εθνικού Θεάτρου.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Συμπερασματικά, οι «Θεσμοφοριάζουσες» είναι έργο μοναδικής θεατρικής αυτοσυνειδησίας, η οποία ενισχύεται δυναμικά χάρη στο εύρημα της τοποθέτησης του έργου στη γιορτή των Θεσμοφορίων. Η χρήση των Θεσμοφορίων ως χωροχρόνου της πλοκής συνιστά λαμπρή επινόηση, που:

  1. Δημιουργεί τις συνθήκες για την ανατροπή της τάξης των πολιτικών πραγμάτων, η οποία φέρνει τις γυναίκες στο προσκήνιο και θέτει ξανά, πάντοτε με τρόπο κωμικό (δηλαδή με πολλές αστείες αντιφάσεις και αυτοαναιρέσεις), το ζήτημα της κεντρικής σημασίας των γυναικών για τη salus publica·
  2. Εξασφαλίζει όμως ταυτόχρονα ότι η ανατροπή αυτή συνιστά ἀκίνδυνον περιοχήν (κατά τον γνωστό ορισμό της κωμωδίας) για ιδεολογικό στοχασμό και κωμική παιδιά, αφού περιορίζεται εντός του τελετουργικού πλαισίου της γιορτής και ολοκληρώνεται με τη λήξη της·
  3. Χάρη στο εύρημα του φεστιβάλ, σε ένα έργο που γενικώς περιστρέφεται γύρω από το θέμα της μίμησης, ο ποιητής μιμείται με (μεταθεατρική) διάθεση αυτοσαρκασμού τις ίδιες τις συνθήκες γένεσης του κωμικού είδους, που πηγάζει:

    (α) από τη διαλογική (dialogic) σχέση του με μια πλατιά ποικιλία από λογοτεχνικά, θεατρικά και άλλα discourses, τα οποία συναποτελούν τον Λόγον της πόλεως (κυρίως την τραγωδία και τον ίαμβο)·

    (β) από τις τελετουργίες γονιμότητας ως πράξη και αυτή καθαρμού και αναγέννησης της πόλης,

    αλλά κυρίως

    (γ) από τα κρίσιμα προβλήματα της επικαιρότητας (εδώ οι συκοφαντίες του Ευριπίδη είναι κωμική εκδοχή αυτών των προβλημάτων), ως παρέμβαση στα πολιτικά πράγματα, ειλικρινής και καλοπροαίρετη (σε αντίθεση με τις γυναίκες, βέβαια του έργου!) αλλά εν τέλει αναποτελεσματική· τόσο φευγαλέα και παροδική (ή/και.. παρωδική!) όσο και το φεστιβάλ που τη φιλοξενεί.

  4. Εφόσον επίσης παρουσιάζει ως πρωταγωνιστές θεατρικούς συγγραφείς, οι οποίοι εμπλέκονται σε ένα παιγνίδι ρόλων και παρενδυσίας στο πλαίσιο ενός θρησκευτικού φεστιβάλ, το έργο αναπαράγει προφανώς τις συνθήκες παραγωγής του αρχαιοελληνικού θεάτρου εν γένει και θέτει έτσι ευρύτερα, σε μεταθεατρικό πάντα επίπεδο, το φιλοσοφικό και καλλιτεχνικό ζήτημα της ΜΙΜΗΣΕΩΣ. Το θέμα της μιμήσεως τίθεται ρητά στο έργο στη σκηνή του Αγάθωνα.
Εθνικό Θέατρο, "Θεσμοφοριάζουσες" (1978). Ο χορός. Αρχείο Εθνικού Θεάτρου.

Εθνικό Θέατρο, “Θεσμοφοριάζουσες” (1978). Ο χορός. Αρχείο Εθνικού Θεάτρου.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΣΤΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ:

  1. Για τις “Θεσμοφοριάζουσες” του Αριστοφάνη (2): Σχόλιο στους στίχους 1-69
  2. Για τις “Θεσμοφοριάζουσες” του Αριστοφάνη (3): Ο εὐπρεπής Αγάθων
  3. Για τις “Θεσμοφοριάζουσες” του Αριστοφάνη (4): Μίμησις γυναικών
  4. Για τις “Θεσμοφοριάζουσες” του Αριστοφάνη (5): Η μεγάλη παρωδική ακολουθία
  5. Για τις “Θεσμοφοριάζουσες” του Αριστοφάνη (6): Η Παράβαση
  6. Για τις “Θεσμοφοριάζουσες” του Αριστοφάνη (7): Οι “Θεσμοφοριάζουσες” και ο ‘τύπος’ της Παλαιάς Κωμωδίας
Advertisements