Tags

, , , , , ,


To βιβλίο του James Barrett, "Staged Narrative" προσφέρει πολύτιμη βοήθεια για την κατανόηση του ρόλου του Αγγέλου στην τραγωδία

To βιβλίο του James Barrett, “Staged Narrative” προσφέρει πολύτιμη βοήθεια για την κατανόηση του ρόλου του Αγγέλου στην τραγωδία

Η αρχαία ελληνική τραγωδία δεσμεύεται από συγκεκριμένες συμβάσεις. Μία από αυτές είναι η λεγόμενη ενότητα του χώρου δράσης: παρότι δεν απαγορεύεται — ούτε είναι άγνωστο — να μετατοπίζεται η δράση από τον ένα χώρο δράσης στον άλλο μεταξύ επεισοδίων, κάτι τέτοιο είναι σπάνιο και αποφεύγεται. Η δράση εκτυλίσσεται κατά κανόνα μπροστά από ένα παλάτι, ένα ναό ή σε κάποιο άλλο δημόσιο χώρο. Μία ακόμη σύμβαση είναι ότι δεν αναπαριστώνται επί σκηνής γεγονότα που λαμβάνουν χώρα σε εσωτερικό χώρο (εντός του οίκου, λ.χ.).

Τι συμβαίνει όμως όταν η πλοκή απαιτεί αναφορά σε γεγονότα που συνέβησαν σε κάποια απόσταση από τον κυρίως χώρο της δράσης ή στο εσωτερικό; Και στις δύο αυτές περιπτώσεις τη λύση δίδει ο ἄγγελος, ο αγγελιαφόρος δηλαδή, ο οποίος καταφτάνει από ένα μακρινό μέρος ή εξέρχεται από το εσωτερικό του οίκου ή του ναού (ο δεύτερος τύπος ἀγγέλου ονομάζεται ἐξάγγελος) και περιγράφει σε μια μακρά, αφηγηματική ρήση τα γεγονότα.

Η επιτέλεση του ρόλου του Αγγέλου απαιτεί ηθοποιό με ιδιαίτερες ικανότητες και μεγάλη ευελιξία στον χειρισμό της φωνής και του σώματος ως εκφραστικού μέσου· εξ ου και οι ρόλοι αυτοί ήταν επίζηλοι, ιδιαίτερα από τον 4ο αιώνα και εξής, όταν ο υποκριτής αποκτά μεγαλύτερη επιφάνεια.

Ο άγγελος, αν και συνήθως ανώνυμο πρόσωπο, του οποίου ο ρόλος εξαντλείται στην αγγελική ρήση (δεν λαμβάνει άλλο μέρος στη δράση), δεν είναι εντούτοις έξω από το έργο (κάποιος εξωτερικός αφηγητής, π.χ., όπως αυτός που ακούγεται συχνά στο σινεμά): είναι κι αυτός χαρακτήρας του έργου, έχει δηλαδή οπτική γωνία και προκαταλήψεις, όπως όλοι οι άλλοι χαρακτήρες. Παρόλα αυτά, η σύμβαση απαιτεί ότι η βασική αλήθεια των λεγομένων του δεν αμφισβητείται· τα γεγονότα που περιγράφει είναι ακριβή και αξιόπιστα.

Ας δούμε δύο παραδείγματα Αγγέλων, το πρώτο από τους Πέρσες του Αισχύλου, το δεύτερο από τη Μήδεια του Ευριπίδη. Στην περίπτωση των Περσών, ο Άγγελος περιγράφει λεπτομερώς σε μια μακροσκελή, τριμερή ρήση (τη μακροσκελέστερη στη σωζόμενη τραγωδία), τη σύγκρουση στη Σαλαμίνα. Ο άγγελος της Μήδειας περιγράφει γεγονότα σαφώς πλησιέστερα από την άποψη της απόστασης, αλλά εξίσου συγκλονιστικά: τον φρικτό θάνατο του Κρέοντα και της κόρης του από τα δηλητηριασμένα δώρα της Μήδειας.

Ο ΑΓΓΕΛΟΣ ΣΤΟΥΣ “ΠΕΡΣΕΣ” ΤΟΥ ΑΙΣΧΥΛΟΥ

Ζωγραφική απόδοση του Αγγέλου στους "Πέρσες" (Πηγή: ιστολόγιο John deBoer Custom)

Ζωγραφική απόδοση του Αγγέλου στους “Πέρσες” (Πηγή: ιστολόγιο John deBoer Custom)

Με την είσοδο του Αγγέλου, ο οποίος καταφτάνει από το πεδίο της μάχης και ενδεχομένως έχει ορατά στο σώμα του (δηλ. στο θεατρικό κοστούμι του) τα αποτελέσματα της καταστροφής, οι Πέρσες μετακινούνται από τη «στάση» του Φόβου στη “στάση” του Πάθους. Στο πρώτο μέρος του έργου επικρατεί η αγωνία για την τύχη του στρατού αλλά και μια υπόγεια ανησυχία μήπως η κίνηση του Ξέρξη έχει προκαλέσει τον φθόνο των θεών. Αυτοί οι φόβοι τώρα επιβεβαιώνονται με τον χειρότερο τρόπο: η περσική αυτοκρατορία «θερίζει σοδειά δακρύων» ως αποτέλεσμα της υπερβασίας του Ξέρξη.

Ο Άγγελος δεν είναι ένας οποιοσδήποτε στρατιώτης που επέζησε. Εκμεταλλευόμενος το κύρος που του παρέχει η θεατρική σύμβαση μιλά με την πεποίθηση της ἱστορίης, δηλαδή της εμπειρικής γνώσης και της αυτοψίας, καθώς και με την καθολική ματιά του ιστοριογράφου. Ο Άγγελος είναι ένας από τους δύο έγκυρους αποτιμητές των γεγονότων στο έργο αυτό: ο άλλος είναι ο νεκρός βασιλιάς Δαρείος, ο οποίος θα εμφανιστεί αργότερα στη σκηνή με υπερφυσικό περίβλημα. Η διασύνδεση αυτή Αγγέλου και Δαρείου λέει πολλά για τη βαρύτητα του πρώτου. Τόσο ο Άγγελος όσο και ο Δαρείος παρέχουν ένα κράμα κοσμικών και μεταφυσικών ερμηνειών για τα γεγονότα. Ενώ όμως ο Δαρείος επιμένει περισσότερο στις θεολογικές ερμηνείες (την υπερβασία, τον φθόνο των θεών), στην περίπτωση του Αγγέλου, αν και η θεοβλάβεια αποτελεί και εδώ βασικό άξονα ερμηνείας, ιδιαίτερα όσον αφορά στο επεισόδιο στον Στρυμόνα, υπερισχύουν ερμηνείες κοσμικές: η αλαζονεία και η ανοησία του Ξέρξη, η πονηριά και η στρατηγική επιδεξιότητα των Ελλήνων, η συλλογικότητα των τελευταίων έναντι της δουλικότητας των Περσών. Και πάλι όμως — κι αυτό είναι επίσης στοιχείο αιτιολογικό της καταστροφής — η κριτική του Αγγέλου εναντίον του Ξέρξη, παρά τις προφανείς, βαριές ευθύνες του Μεγάλου Βασιλιά, είναι έμμεση και διακριτική. Όπως είπαμε, ο Άγγελος δεν είναι εκτός του έργου, αλλά μετέχει της ιδεολογίας του.

Ο Άγγελος στους διάσημους "Πέρσες" του Peter Sellars (1993). Πηγή: Wikipedia

Ο Άγγελος στους διάσημους “Πέρσες” του Peter Sellars (1993). Πηγή: Wikipedia

Μεγάλο μέρος της ρήσης του Αγγέλου καταλαμβάνει ένας κατάλογος ονομάτων. Πρόκειται για τον δεύτερο από τρεις τέτοιους καταλόγους στο έργο μας: και οι τρεις παραθέτουν τα ονόματα των Περσών στρατηγών, που οδήγησαν το άνθος της Περσίας στην Ελλάδα. Στην Πάροδο, στο στόμα του χορού που αγωνιά, ο κατάλογος αυτός αποπνέει ένα αίσθημα θάμβους: δηλαδή, ταυτόχρονα, θαυμασμού για τον όγκο και την ισχύ του περσικού στρατού και για το μέγεθος του τολμήματος του Ξέρξη, αλλά και φόβου μήπως τελικά το τόλμημα αυτό, ακριβώς επειδή είναι ὑπέρογκον, ξεπερνά τα ανθρώπινα μέτρα. Απόδειξη ότι πράγματι τα ξεπερνά είναι το γεγονός ότι ο κατάλογος των λαμπρών πολεμιστών της Παρόδου μετατρέπεται στη ρήση του Αγγέλου σε προσκλητήριο πεσόντων.

Η ρήση του Αγγέλου στους Πέρσες, συνεπώς, προωθεί τη θεματολογία του έργου τόσο σε αφηγηματικό όσο και σε συμβολικό επίπεδο: διότι από αυτό το προσκλητήριο πεσόντων, το οποίο εκφωνεί αυτός ο απλός στρατιώτης, όπως και από τις αγωνιώδεις ερωτήσεις της Άτοσσας, απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά στον απλό άνθρωπο. Η μεν Άτοσσα εστιάζεται αποκλειστικά στον γιο της, ο δε Άγγελος θρηνεί για τον χαμό των ταγών. Το άνθος της Περσίας, που κλαίνε οι Περσίδες μανάδες και σύζυγοι, χάθηκε ανώνυμο και θλιβερό στα τρικυμισμένα νερά της Σαλαμίνας. Η αντίθεση ανάμεσα στον ελεύθερο Έλληνα και τον δουλοπρεπή Πέρση, όπως αναδεικνύεται στην τραγωδία αυτή του Αισχύλου, θα αποτελέσει βασικό άξονα της ελληνικής πολιτικής ιδεολογίας και εξωτερικής πολιτικής σχεδόν για δύο αιώνες.

O ΑΓΓΕΛΟΣ ΣΤΗ “ΜΗΔΕΙΑ” ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ

Ο Άγγελος της Μήδειας συγκαταλέγει τον εαυτό του ανάμεσα στους δούλους του παλατιού. Η λεπτομέρεια αυτή είναι πολύ εύστοχη δραματουργική πινελιά. Στη Μήδεια, όπως και στους Πέρσες και αλλού, η δραματική ταυτότητα του Αγγέλου είναι πολύ σημαντική: ο άνθρωπος που ανακοινώνει στο κοινό την πρώτη πράξη της φοβερής εκδίκησης της Μήδειας είναι, όπως και η Τροφός και ο Παιδαγωγός, ένας από τους απλούς εκείνους ανθρώπους, οι οποίοι με τη συμπάθειά τους προς την αδικημένη, ξένη γυναίκα καθόρισαν το συναισθηματικό κλίμα στο πρώτο μισό του έργου. Η Μήδεια του Ευριπίδη, άλλωστε, στηρίζεται στη βίαιη ανατροπή των συναισθημάτων, στην αμφιθυμία του θεατή, αλλά και στο ισχυρό σοκ που προκαλεί η αχαλίνωτη, ακατάσχετη βία της πρωταγωνίστριας, την οποία ο Ευριπίδης εξωθεί στα ακρότατά της όρια. Αυτό το σοκ είναι και ο βασικός σκοπός της συγκεκριμένης αγγελικής ρήσης, που επιμένει σχεδόν σαδιστικά σε κάθε φριχτή λεπτομέρεια του βασανιστικού θανάτου που βρήκε ο Κρέοντας και η κόρη του. Η Κρέουσα δεν πεθαίνει απλώς: πεθαίνει με τον πιο επώδυνο, τον πιο απάνθρωπο τρόπο και η περιγραφή του αγγέλου δεν αφήνει την επισήμανση αυτή να διαλάθει την προσοχή μας.

Σχέδιο της Joanna Beart-Albrecht για τον Άγγελο της "Μήδειας"

Σχέδιο της Joanna Beart-Albrecht για τον Άγγελο της “Μήδειας”

Οι λεπτομέρειες της ρήσης του αγγέλου είναι κρίσιμες και εξυπηρετούν ιδανικά τον ευρύτερο στόχο του Ευριπίδη: να μην επιτρέψει τις εύκολες ηθικές κρίσεις για τα γεγονότα. Τα λόγια του αγγέλου είναι σχεδιασμένα να προκαλέσουν τις μέχρι τώρα παγιωμένες αντιλήψεις των θεατών για τους πρωταγωνιστές της ιστορίας, ξεκινώντας από την ίδια τη Μήδεια. Ο άγγελος ξεκινά την περιγραφή του με αναφορά στα δυο αγόρια της: αυτό από τη μια προαναγγέλλει την ακόμη χειρότερη πράξη που έπεται, από την άλλη υπενθυμίζει το γεγονός ότι η Μήδεια μετέτρεψε τα μελλοντικά της θύματα σε θύτες αυτού του ασύστολου εγκλήματος. Η Μήδεια έχει εργαλειακή σχέση με τις αξίες και τους ανθρώπους, συμπεριλαμβανομένων των ίδιων της των σπλάχνων. Την ίδια στιγμή, όμως, οι αναφορές του Αγγέλου στην καινούρια σύζυγο του Ιάσονα μάς υπενθυμίζουν ότι η προδομένη γυναίκα εκδικείται για συγκεκριμένους λόγους — και δικαίως. Η κόρη του Κρέοντα, «η δέσποινα που τιμούμε τώρα αντί για σένα», τρώει με τα μάτια τον Ιάσονα και σιχαίνεται τα παιδιά της. Σε μια άλλη χειρονομία που μπερδεύει τους θεατές (και προετοιμάζει την ανατροπή), ο Άγγελος παρουσιάζει τον Ιάσονα με θετικά χρώματα. Ο πατέρας κάνει εδώ ότι δεν έκανε προηγουμένως: υπερασπίζεται τα παιδιά του ενάντια στο μίσος της καινούριας του οικογένειας και δηλώνει ρητώς την αγάπη του γι᾽ αυτά. Κι η συζυγός του, που στην αρχή συμπεριφέρθηκε με σκληρότητα απέναντι στο σύμβολο της αθωότητας στο έργο αυτό, λυγίζει και δείχνει ανθρωπιά λίγα δευτερόλεπτα πριν την τυλίξουν, άσπιλη ομορφιά αυτήν, οι αφόρητοι πόνοι, που μετατρέπουν το κορμί της σε άμορφη μάζα.

Στη ρήση του Αγγέλου θίγεται εμμέσως και ένα άλλο κυρίαρχο θέμα του έργου: η γονεϊκή ιδιότητα. Τα παιδιά ως προέκταση των γονιών και τανάπαλιν είναι κυρίαρχο θεματικό μοτίβο στο έργο: όλοι οι κεντρικοί χαρακτήρες ορίζονται ως γονείς, ως δυνάστες και θύματα των παιδιών τους ή της απουσίας παιδιών (Μήδεια, Ιάσονας, Κρεοντας, Αιγέας). Η λεπτομερειακή περιγραφή της πάλης σώμα με σώμα πατέρα και κόρης παρουσιάζει τον θάνατο παιδιού-γονιού ως αλληλοεξαρτώμενα γεγονότα.

Ο άγγελος τελειώνει τη ρήση του επιχειρώντας να εξαγάγει, όπως και ο αντίστοιχος των Περσών, ηθικό συμπέρασμα από τα γεγονότα. Εδώ όμως δεν έχουμε πραγματική ερμηνεία του τι συνέβη ούτε ρητή επίρριψη ευθυνών, όπως στους Πέρσες, αλλά μια γενικόλογη αναφορά στην ανθρώπινη ευδαιμονία. Και πάλι πρόκειται για ρεαλιστική λεπτομέρεια: ένας ταπεινός δούλος δεν μπορεί να εμφανίζεται να φιλοσοφεί πολύ πιο βαθιά. Πάνω από όλα, όμως, η Μήδεια, όπως είπαμε, δεν έχει σχεδιαστεί, ώστε να προσφέρεται για εύκολα ηθικά συμπεράσματα. Και η αμηχανία του αγγέλου υπογραμμίζει το γεγονός αυτό.

Το Θέατρο του Διονύσου στην Αθήνα

Το Θέατρο του Διονύσου στην Αθήνα