Tags

, , , , , , , , , , , , ,


[Η Εισαγωγή θα ολοκληρωθεί σε τρεις συνέχειες]

Slide09

Η ΟΡΕΣΤΕΙΑ

Aischylos_BüsteΗ Ορέστεια «διδάσκεται» (ανεβαίνει) το 458 π.Χ. στα Μεγάλα Διονύσια, όταν ο Αισχύλος είναι πια σχεδόν 70 ετών. Η τετραλογία αποτελείται από τις τραγωδίες Αγαμέμνων, Χοηφόροι και Ευμενίδες, καθώς και το σατυρικό δράμα Πρωτεύς. Ο Αισχύλος κερδίζει το πρώτο βραβείο.

Όπως συμβαίνει συχνά στον Αισχύλο, αλλά όχι στους άλλους δύο μεγάλους τραγικούς, οι τρεις τραγωδίες αποτελούν μεταξύ τους μία ενιαία αφήγηση, ενώ και το σατυρικό δράμα που συμπληρώνει την τετραλογία είναι συναφές θεματικά (αφηγείται τις περιπέτειες του ναυαγού Μενελάου στην Αίγυπτο).

Η Ορέστεια αφηγείται την τραγική μοίρα:

  • του Αγαμέμνονα, ο οποίος επιστρέφοντας από την Τροία δολοφονείται από την Κλυταιμήστρα, τη γυναίκα του, και τον συνεργό της, τον ξάδελφο του Αγαμέμνονα, Αίγισθο, γιο του Θυέστη.
  • Του Ορέστη, ο οποίος εκτελεί τον χρησμό από τον Απόλλωνα να εκδικηθεί τον θάνατο του πατέρα του σκοτώνοντας την ίδια του τη μητέρα, αλλά βρίσκεται καταδιωκόμενος από τις Ερινύες, μέχρι που η Αθηνά καταφέρνει να τον αθωώσει στο νεοπαγές δικαστήριο του Αρείου Πάγου και να πείσει τις Ερινύες να πάψουν να τον κυνηγούν.

19Μέσα από αυτές τις δύο προσωπικές ιστορίες, όμως, ξετυλίγεται το ευρύτερο δράμα του Οίκου των Ατρειδών, ο οποίος παλαιόθεν και ως τώρα, από το πρωταρχικό έγκλημα του Τάνταλου και κατόπιν του Ατρέα, μέχρι τη μητροκτονία του Ορέστη, βαρύνεται από την κατάρα της ατέρμονης αλληλοσφαγής.

Από γενεά σε γενεά οι Ατρείδες κληρονομούν την υποχρέωση της ανταπόδοσης ενός παρελθοντικού εγκλήματος και ανταποδίδοντάς το ενέχονται οι ίδιοι σε νέα εγκλήματα, που απαιτούν εκδίκηση με τη σειρά τους. Η Ορέστεια είναι η ιστορία της αντιστροφής των ρόλων ανάμεσα στον ένοχο και τον αθώο, τον κυνηγό και τον κυνηγημένο, τον θύτη και το σφάγιο. Είναι η ιστορία ενός αδιέξοδου μοντέλου δικαιοσύνης, που διαιωνίζει τον φαύλο κύκλο της βίας.

Είναι όμως, ταυτόχρονα, και η ιστορία μιας ανατρεπτικής γυναίκας, της Κλυταιμήστρας, που με την εκδικητική της πράξη και την αχαλίνωτή της σεξουαλικότητα, ανατρέπει την πατριαρχική τάξη πραγμάτων. Αυτή η πατριαρχική τάξη αποκαθίσταται στο τέλος χάρη στη δυναμική προσωπική παρέμβαση των Ολύμπιων θεών, αφού όμως έχει τεθεί σε μια εντελώς καινούρια θεσμική-πολιτειακή βάση, που εγγυάται την ειρηνική επίλυση των διαφορών, χωρίς όμως να απαλείφει τον σπόρο της σύγκρουσης, ο οποίος κρύβεται στη σύγκρουση των κοινωνικών ρόλων, κυρίως τη σύγκρουση ανάμεσα στον Οίκο και την Πόλη, κεντρικό θέμα της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας εν γένει.

Η Κατίνα Παξινού ως Κλυταιμήστρα στην παράσταση του Αλέξη Μινωτή (Εθνικό Θέατρο 1965, Αρχείο Εθνικού Θεάτρου)

Η Κατίνα Παξινού ως Κλυταιμήστρα στην παράσταση του Αλέξη Μινωτή (Εθνικό Θέατρο 1965, Αρχείο Εθνικού Θεάτρου)

Η Ορεστεια και το Ιστορικο της Περιβαλλον

Η Ορέστεια ανεβαίνει σε μια κρίσιμη στιγμή για την αθηναϊκή δημοκρατία, που αρχίζει να αποκτά μεγάλη (και για τους εχθρούς της επίφθονη) αυτοπεποίθηση:

  • Η Αθήνα έχει στραφεί προς μια επιθετική εξωτερική πολιτική, ενώ η Δηλιακή Συμμαχία μετατρέπεται σταδιακά σε αθηναϊκή ηγεμονία (το ταμείο της συμμαχίας θα μεταφερθεί από τη Δήλο στην Αθήνα το 454 π.Χ.).
  • Οι φιλοσπαρτιατικές πολιτικές του Κίμωνα καταδικάζονται. Ο ίδιος εξοστρακίζεται και η Αθήνα επιλέγει να συμμαχήσει με τον βασικό αντίπαλο της Σπάρτης, το Άργος (όπως στο τέλος των Ευμενίδων).
  • Ήδη από το 459 π.Χ. (με τη μάχη της Οινόης, όπου Αργείοι και Αθηναίοι νίκησαν τους Σπαρτιάτες) έχει ξεσπάσει ο λεγόμενος Α’ Πελοποννησιακός Πόλεμος, που θα καταλήξει στις Τριακοντούτεις Σπονδάς.
  • Το 459 π.χ. επίσης ξεκινά νικηφόρα η μοιραία αθηναϊκή εκστρατεία στην Αίγυπτο.
  • Ο λόφος του Αρείου Πάγου

    Ο λόφος του Αρείου Πάγου

    Ο Εφιάλτης επιφέρει ριζοσπαστικές δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις στο πολίτευμα, με σημαντικότερη τη μείωση των εξουσιών του Αρείου Πάγου, που πλέον περιορίζεται στον ρόλο ενός δικαστηρίου για ανθρωποκτονίες – όπως ήταν ο αρχικός θεσμός που ίδρυσε η Αθηνά. Οι μεταρρυθμίσεις του Εφιάλτη γέρνουν την πλάστιγγα υπέρ των δημοκρατικών και επιχειρούν να απαντήσουν οριστικά στο ερώτημα ποιος είναι ο ρόλος της παλιάς αριστοκρατικής ελίτ (της οποίας προπύργιο είναι ο Άρειος Πάγος) στο νέο πολίτευμα.

Αυτό είναι το πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο εντός του οποίου προσλαμβάνεται η Ορέστεια από το αθηναϊκό της ακροατήριο στα 458 π.Χ. Είναι αδύνατον — και ακριβώς γι’  αυτό είναι και ατελέσφορο — να επιχειρεί κανείς να εντοπίσει τις προσωπικές πολιτικές θέσεις του Αισχύλου σε αυτές τις συζητήσεις, γιατί το θέατρο είναι εξ ορισμού ΠΟΛΥΦΩΝΙΚΟ και γιατί ούτως ή άλλως η μυθολογική τραγωδία μόνο αλληγορικά και καθ’ υπόνοιαν μπορεί να τοποθετηθεί επί των σύγχρονων ζητημάτων.

Οι περισσότερες ενδείξεις πάντως δείχνουν ότι η Ορέστεια ήταν δυνατόν να ερμηνευθεί από τους οπαδούς του Εφιάλτη ως επιδοκιμασία των πολιτικών του. Σε κάθε περίπτωση αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να επισημάνουμε ότι το ιστορικο-πολιτικό πλαίσιο αποτελεί δυναμικό παράγοντα στην ερμηνεία της Ορέστειας, που αποκτά έτσι βάθος και προοπτική.

Η περίφημη

Η περίφημη “σκηνή του χαλιού” στην παράσταση του Δημήτρη Ροντήρη (Εθνικό Θέατρο 1949, Αρχείο Εθνικού Θεάτρου)

Περi τiνος πρoκειται ο Αγαμεμνων;

Για να προσδιορίσουμε την ουσία του Αγαμέμνονα, για να πούμε απλά (μάλλον απλοϊκά και απλουστευμένα, γιατί το έργο είναι εξαιρετικά πολυσχιδές) περί τίνος πρόκειται αυτό το μεγαλειώδες έργο, θα πρέπει να σταθούμε σε τρία τουλάχιστον σημεία:

1.    Ο «Αγαμέμνων» είναι τραγωδία τριών κυρίως σπουδαίων μεγαθεμάτων, η διαπραγμάτευση των οποίων δεν ολοκληρώνεται στο έργο αυτό αλλά διατρέχει την τριλογία:

  • Της ΔΙΚΗΣ (και όσων συνεπάγεται)
  • Της ΠΕΙΘΟΥΣ
  • Της σύγκρουσης ανάμεσα στο ΑΡΣΕΝΙΚΟ και το ΘΗΛΥΚΟ, την ΠΟΛΗ και τον ΟΙΚΟ
Από τη δεύτερη

Από τη δεύτερη “Ορέστεια” του Δημήτρη Ροντήρη με το Εθνικό Θέατρο (1954). Αρχείο Εθνικού Θεάτρου

2. Ο «Αγαμέμνων» δεν είναι ανεξάρτητο, αυτοτελές έργο, αλλά τμήμα μιας ΤΡΙΛΟΓΙΑΣ με συνεχή αφήγηση.

3. Η τριλογία αυτή, η «Ορέστεια» δεν είναι τυχαία, αλλά αποτελεί σταθμό στην ιστορική εξέλιξη του αρχαίου ελληνικού θεάτρου, για πολλούς λόγους αλλά ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά στη σημειολογική αξιοποίηση του θεατρικού οικοδομήματος.

 

Η ΔΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΦΑΥΛΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΗΣ ΒΙΑΣ

Η Ορέστεια εν γένει είναι η αρχετυπική τριλογία της ανηλεούς και καθολικής Εκδίκησης εναντίον αποτρόπαιων εγκλημάτων, που προσβάλλουν ό,τι πιο ιερό και όσιο υπάρχει στην αρχαία ελληνική κοινωνία: τον οἶκον και τους φίλους (εξ αίματος συγγενείς). Αυτά τα εγκλήματα, εγκλήματα κατ᾽ ανθρώπων, από τη στιγμή που ανατρέπουν την τάξη των πραγμάτων, αποτελούν αυτόχρημα εγκλήματα και κατά του θείου νόμου, άρα επισύρουν την οργή των θεών τιμωρών.

Ο Αγαμέμνων στηρίζεται σε δύο μοτίβα:

  1. τὸν ἔρξαντα παθεῖν 
  2. πάθει μάθος

Ενώ όμως το πρώτο μοτίβο διατρέχει απ᾽ άκρου εις άκρον την τραγωδία εκτεινόμενο στο απώτατο παρελθόν αλλά και στο μέλλον της ιστορίας (από τον Θυέστη στον Ορέστη και από τα ανθρωποφαγικά δείπνα του Ατρέα στη μητροκτονία του νεώτερου Ατρείδη). Το δεύτερο στον Αγαμέμνονα τουλάχιστον είναι αδιάγνωστο και σκοτεινό (ποιος μαθαίνει και τι;).

Ο Γ. Αποστολίδης (Αγαμέμνονας) και η Κάκια Παναγιώτου (Κασσάνδρα) στην τρίτη

Ο Γ. Αποστολίδης (Αγαμέμνονας) και η Κάκια Παναγιώτου (Κασσάνδρα) στην τρίτη “Ορέστεια” του . Ροντήρη με το Εθνικό (1959). Αρχείο Εθνικού Θεάτρου

H ανακυκλούμενη αυτή αιματοχυσία ωραιοποιείται ως ΔΙΚΗ (απόδοση δικαιοσύνης) αλλά στην πραγματικότητα, η εκδικητική βία μετατρέπει τους τιμαορούς σε ὑβριστάς και παράγει ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΝΟΧΗ. Πώς ακριβώς;

Κάθε διαδοχικός εκδικητής στην Ορέστεια (πλην του Ορέστη κι αυτό είναι πολύ σημαντικό) έχει την τάση να μην ανταποδίδει ακριβώς οφθαλμόν αντί οφθαλμού, αλλά να υπερβάλλει στην εκδίκησή του:

  • Ο Ατρέας σφάζει τα παιδιά του Θυέστη και τα δίνει στον πατέρα τους να τα φάει, για να εκδικηθεί για την αποπλάνηση της Αερόπης (η προσβολή του γαμήλιου λέχους ανταποδίδεται με ένα έγκλημα που σπάζει το απόλυτο ταμπού: την ανθρωποφαγία).
  • Ο Αγαμέμνονας και ο Μενέλαος δηώνουν την Τροία, τους ανθρώπους της (ακόμη και αγέννητα παιδιά) και τα ιερά της, προκειμένου να τιμωρήσουν την προδοσία του Πάρι και της Ελένης (εδώ η προσβολή του γαμήλιου λέχους αλλά και της ξενίας ανταποδίδεται με ακόμη σοβαρότερα εγκλήματα κατά θεών και ανθρώπων).
  • Και η Κλυταιμήστρα, για να εκδικηθεί για τη θυσία της κόρης της, σκοτώνει τον άνδρα της και μαζί του μια αθώα νέα γυναίκα, την Κασσάνδρα, η οποία μάλιστα παραλληλίζεται με την Ιφιγένεια σε πολλά σημεία.
  • Σε καθεμιά από αυτές τις περιπτώσεις η τιμωρία του εγκλήματος καθιστά τον ίδιο τον τιμωρό εγκληματία και άρα θέτει σε κίνηση ένα νέο κύκλο βίας και αίματος. Το έγκλημα της Κλυταιμήστρας, ακριβώς επειδή «το θηλυκό σκοτώνει το αρσενικό» και επειδή προσβάλλεται η ευστάθεια της πατριαρχίας από μια γυναίκα που καταλύει το έμφυλο παράδειγμα, προβάλλει ως πράξη τόσο τερατώδης και αποκρουστική όσο και τα ανθρωποφαγικά θυέστεια δείπνα.
Από την κλασική

Από την κλασική “Ορέστεια” του Καρόλου Κουν και του Θεάτρου Τέχνης

Δεν φαίνεται να υπάρχει δυνατότητα απαλλαγής από τον φαύλο κύκλο της βίας: αυτό είναι το τραγικό αδιέξοδο στην Ορέστεια. Η αποφυγή της ανταπόδοσης συνιστά έγκλημα, αλλά την ίδια στιγμή η ανταπόδοση οδηγεί μοιραία (ή συνιστά αυτόματα) σε νέο έγκλημα, που απαιτεί ανταπόδοση.

Αποτελεί τραγική ειρωνεία ότι αυτός ο φαύλος κύκλος της βίας εκλαμβάνεται ως Δίκη. Κάθε φάος δικηφόρον προκαλεί χαρά, όχι μόνο διότι ο εκάστοτε παραβάτης συλλαμβάνεται στο δίχτυ της Δίκης, αλλά και διότι ο εκάστοτε τιμαορός, ο εκάστοτε (αυτόκλητος ή μη) δικηφόρος, πιστεύει — απατηλά, μοιραία, τραγικά — ότι ο κύκλος της βίας μπορεί να κλείσει εκεί, με το τελευταίο δήθεν αυτό αίμα. Αυτό όμως είναι τραγική αυταπάτη.

Επειδή το αίμα ξεπλένεται με νέο αίμα και το έγκλημα τιμωρείται με νέο έγκλημα, η κληρονομική ενοχή, που ορίζεται από την ΑΦΕΥΚΤΗ ΥΠΟΧΡΕΩΣΗ της αντεκδίκησης, μεταβιβάζεται από γενιά σε γενιά, χωρίς ποτέ όμως η σχέση αιτίου-αιτιατού να είναι ξεκάθαρη. Ίσα-ίσα που η σχέση αυτή στην Ορέστεια είναι πάντοτε συγκεχυμένη και αμφιλεγόμενη, με αποτέλεσμα να δημιουργείται η αίσθηση της παγίδευσης, του χάους και της αέναης ανακύκλησης μιας άγονης βίας, που θολώνει τα όρια ανάμεσα στην ενοχή και την αθωότητα και έχει ως τελικό θύμα την αθώα ζωή και τα σύμβολά της.

Πόσο ένοχος είναι ο Αγαμέμνων, αν και εφόσον στην Αυλίδα βρέθηκε ανάμεσα στις Συμπληγάδες δύο απίθανων επιλογών; Πόσο ένοχη είναι η Κλυταιμήστρα, που είδε το παιδί της να σφάζεται, προκειμένου να ξεπλυθεί η ντροπή από τη συμπεριφορά μιας μοιχαλίδας; Κι όμως ο Αγαμέμνονας βαρύνεται από το άγος της παιδοκτονίας και την ιεροσυλία του στρατού στην Τροία. Κι η Κλυταιμήστρα δεν μπορεί να αποσείσει την ενοχή της μοιχείας (όσο κι αν ο Αισχύλος υποβαθμίζει τη λεπτομέρεια αυτή) και πάνω από όλα το ΑΔΙΑΝΟΗΤΟ έγκλημα της ανατροπής της πατριαρχικής δομής της κοινωνίας («το θηλυκό σκοτώνει το αρσενικό» και υπεξαιρείται τις λειτουργίες του).

Είναι προφανές ότι αυτή η εκδοχή της Δίκης είναι αδιέξοδη, παρωχημένη και αντιπαραγωγική — εξ ου και στο τέλος της τριλογίας θα αντικατασταθεί από ένα καινούριο και εντελώς διαφορετικό δικαιακό, αλλά επίσης πολιτικό και πολιτισμικό, μοντέλο, το οποίο θα εδραιωθεί σε ένα επίσης νέο γεωγραφικό χώρο, την ὀρθοδίκαιον γῆν καὶ πόλιν της Αθήνας.

Ωστόσο, όπως μας υπενθυμίζει ο Goldhill (σ. 79), η μαρξιστική και φεμινιστική κριτική αντιμετώπισε αυτή την κατάληξη με λιγότερο θαυμασμό και αισιοδοξία βλέποντας στο καινούριο μοντέλο όχι τον θρίαμβο του έλλογου πολιτισμού, αλλά την αντικατάσταση της παλιάς αυθεντίας του θεϊκού νόμου με την αυθεντία του Κράτους, όχι την υπέρβαση της πατριαρχίας, αλλά τη θωράκισή της.

Από την

Από την “Oresteia” του Peter Hall.

Ο ΔΑΙΜΩΝ

Η Ορέστεια λοιπόν είναι η τριλογία ενός «μισόθεου» βασιλικού οίκου, του Οίκου των Ατρειδών, στον οποίο υφέρπει η κατάρα της επαναλαμβανόμενης, ατέρμονης αλληλοσφαγής. Ο όρος «κατάρα» όμως δεν συνιστά μεταφορά.

H Ορέστεια είναι τραγωδία όχι μόνο των ανθρώπινων παθών, αλλά και ενός άλλου παράλληλου, υποδόριου ρεύματος αιτιότητας: ενός αόρατου, σκοτεινού, αόριστου δαίμονος, ενός ἀλάστορος του Οίκου, που ταυτίζεται με τον φόρο του χυμένου συγγενικού αίματος και με τις Ερινύες ως τους αδέκαστους και άτεγκτους εισπράκτορες αυτού του φόρου και που συνυπάρχει, συλλειτουργεί αδιαχώριστα μαζί με την ελεύθερη ανθρώπινη βούληση ως συναίτιο του φαύλου κύκλου της βίας.

H Κασσάνδρα στην παράσταση του Κάρολου Κουν

H Κασσάνδρα στην παράσταση του Κάρολου Κουν

Ο Αγαμέμνων είναι η τραγωδία όπου το ανθρώπινο χέρι οπλίζεται μεν, ενεργώντας αυτόβουλα, από το πάθος, το μίσος, την οργή ή τη φιλοδοξία, αλλά κατά βάθος φαίνεται να συνυποκινείται, χωρίς να είναι εφικτό ή έστω σκόπιμο να ψάξει κανείς σε ποια από τις δυο μεριές βαραίνει περισσότερο η πλάστιγγα, από μια δύναμη μεταφυσική. 

H κατάρα των Ατρειδών και κατ᾽ επέκταση η αιτιολογία του εγκλήματος στην Ορέστεια έχει ταυτόχρονα και μεταφυσική και ανθρώπινη διάσταση:

  • μεταφυσική, γιατί η ἀρά είναι είδος μαγικής επιρροής στις πράξεις των ανθρώπων, αλλά ταυτόχρονα και δύναμη που προκαλεί την παρέμβαση των θεών τιμωρών («κάποιος από τους ύψιστους τους άκουσε»)·
  • και καθόλα ανθρώπινη, τόσο σε ψυχολογικό επίπεδο (η φυσική ροπή του ανθρώπινου προς τη βία και την αντιβία) όσο και σε θεσμικό (η θεσμοθετημένη Δίκη της ανταπόδοσης).
Η Κλυταιμήστρα στην παράσταση του Κάρολου Κουν

Η Κλυταιμήστρα στην παράσταση του Κάρολου Κουν

Μέχρι και τη δολοφονία του βασιλιά, ο Αγαμέμνων διατρέχεται από ένα αίσθημα αγωνίας, ανησυχίας και αδημονίας (κακόφρων μέριμνα, θυμοβόρος λύπη, φροντίδος ἄχθος), που εκ πρώτης όψεως αντιφάσκει με τις χαρμόσυνες ειδήσεις που καταφτάνουν σχετικά με την επιστροφή του άνακτα και του στρατού.

Η συναισθηματική ροή του Αγαμέμνονα χαρακτηρίζεται από μια κίνηση από την αγωνία στην ελπίδα κι από το μαύρο προαίσθημα στην απελπισμένη απόπειρα αυτό να εξορκιστεί αποφεύγοντας τα δυσοίωνα λόγια (δηλαδή την ανοικτή παραδοχή και τη ρητή διατύπωση του φόβου) και αντικαθιστώντας τα με ευοίωνες ευχές και τυφλές προσδοκίες, ακόμη και κόντρα στα δεδομένα: αἴλινον αἴλινον εἰπέ, τὸ δ᾽ εὖ νικάτω («θρηνητικά θρηνητικά τραγούδησε, μα το καλό ας νικήσει»).

Η έγχυση αυτού του μαύρου προαισθήματος στις ψυχές ανθρώπων (κυρίως του Φύλακα και του Χορού) που ευμενώς αναμένουν την επιστροφή του βασιλιά είναι μια από τις σημαντικότερες δραματουργικές παρεμβάσεις του Αισχύλου στον παραδοσιακό μύθο. Η θεατρική λειτουργία αυτής της παρέμβασης είναι καίρια: πρόκειται για έμμεση υποδήλωση ότι πίσω από τις εξελίξεις κρύβονται δυνάμεις μεγαλύτερες, σκοτεινότερες και πιο ανεξέλεγκτες από τα πάθη των ανθρώπων — ή έστω ότι η απόπειρα να διαχωριστούν αυτά τα δύο στρώματα αιτιότητας στην Ορέστεια, το ανθρώπινο και το μεταφυσικό, δεν είναι μόνο μάταιη αλλά ενδεχομένως και παραπλανητική.

Από την

Από την “Ορέστεια” του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος (1969)

 

Advertisements