Tags

, , , , , , ,


freedom is what you do with what’s been done to you

JEAN-PAUL SARTRE

Το θέμα της ελευθερίας κυριαρχεί στην Εκάβη του Ευριπίδη, τόσο σε ένα εξωτερικό, κοινωνικό επίπεδο, εφόσον το έργο παρουσιάζει την αποκλίνουσα μοίρα των ελεύθερων και των δούλων, των νικητών και των ηττημένων του πολέμου, όσο και σε ένα επίπεδο εσώτερο, ψυχολογικό, εφόσον η πλοκή εξερευνά τρεις τουλάχιστον διαφορετικές μορφές αντίδρασης (της Εκάβης, της Πολυξένης και του Αγαμέμνονα) στην πιο ακαταμάχητη μορφή ανελευθερίας, τη στερρὰν ἀνάγκην, που καθορίζει το πλαίσιο ενεργείας των ανθρώπων, αλλά — και εδώ έγκειται η ουσία — δεν μπορεί να υπαγορεύσει απόλυτα τις επιλογές τους· δεν μπορεί, με άλλα λόγια, να τους στερήσει πλήρως το δικαίωμα της επιλογής. Και η ποιότητα των ανθρώπων καθορίζεται πάντοτε από αυτή την επιλογή.

Η ελευθερία και η έλλειψή της, ειδικά από τη στιγμή που η έλλειψη αυτή είναι το αποτέλεσμα μιας δραματικής μεταβολῆς ἐς τὸ ἐναντίον, είναι κατεξοχήν τραγικό θέμα. Στην Εκάβη η τραγικότητα επιτείνεται από το γεγονός ότι στο έργο δεσπόζει η μοίρα όχι απλώς των ηττημένων του πολέμου, αλλά των γυναικών της Τρωάδας. Πέραν του γεγονότος ότι οι γυναίκες εν γένει, και υπό κανονικές συνθήκες ακόμη, είναι εξαρτημένες από την προστασία των ανδρών, άρα απολαμβάνουν το αγαθό της ελευθερίας σε μικρότερο βαθμό ούτως ή άλλως, οι γυναίκες της Τροίας ειδικά είναι διπλά ανελεύθερες: όχι μόνο έχουν αντιστραφεί οι συνθήκες της ύπαρξής τους ως μελών της κοινωνίας (από ελεύθερες έχουν γίνει δούλες), αλλά επίσης, τουλάχιστον οι νεώτερες από αυτές, θα υποστούν και την επιπλέον ταπείνωση της σεξουαλικής σκλαβιάς, αφού θα υποβιβαστούν στο στάτους της παλλακίδος ανδρών πολύ υποδεέστερων κοινωνικά από αυτές. Αυτή τη μοίρα είναι που η Πολυξένη θεωρεί χειρότερη ακόμη και από θάνατο.

Εθνικό Θέατρο (1994)

Εθνικό Θέατρο (1994)

Η μορφή της Εκάβης εμφαίνει τα πιο πάνω προσθέτοντας τα γηρατειά ως έναν ακόμη παράγοντα ανελευθερίας, ο οποίος επιδεινώνεται περαιτέρω εξαιτίας της ήττας. Η Εκάβη, που ούτως ή άλλως, ως ηλικιωμένη γυναίκα, τελούσε σε σχέση εξάρτησης από τα παιδιά της και τον άνδρα της, τώρα έχει χάσει τα πάντα: και τον άνδρα της και τα παιδιά της και την πατρίδα της. Η είδηση της επικείμενης θυσίας της Πολυξένης την ισοπεδώνει («με αποτελειώσατε»), καθώς βλέπει να χάνεται το μοναδικό στήριγμα που της απέμεινε. Όταν θα διαπιστωθεί η δολοφονία και του Πολύδωρου, στον οποίο στήριζε ενδόμυχες ελπίδες για την ανοικοδόμηση του Οίκου των Πριαμιδών, η Εκάβη θα βυθιστεί πλέον σε ένα βάραθρο απελπισίας, από το οποίο δεν θα βγει ποτέ η ίδια. Από την κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας η Εκάβη έχει πέσει στη βάση. Ο βαθμός της ανελευθερίας της είναι τέτοιος που την αναγκάζει να υποστεί ακόμη και τον εξευτελισμό, προκειμένου να εκδικηθεί τη δολοφονία του ενός παιδιού της, να ικετεύσει για βοήθεια τον άνθρωπο που της σκότωσε, εξίσου παράνομα και ανήθικα επί της ουσίας, το άλλο, διακινδυνεύοντας μάλιστα να της αρνηθεί και να την εξευτελίσει έτσι ακόμη περισσότερο.

Εθνικό Θέατρο (1994)

Εθνικό Θέατρο (1994)

Vae victis: η Πολυξένη υφίσταται και η ίδια τη μοίρα των ηττημένων του πολέμου. Όταν μαθαίνει όμως ότι πρόκειται να θυσιαστεί, για να ικανοποιηθεί ουσιαστικά ένα καπρίτσιο του νεκρού Αχιλλέα και για να εξυπηρετηθεί ο πολιτικός υπολογισμός του Οδυσσέα, στην ουσία ενός δημαγωγού, η σκέψη της στρέφεται αποκλειστικά στη μάνα της. Ο λόγος είναι σαφής: η ίδια έχει πάρει την απόφαση να αντισταθεί στη μοίρα της με τον πιο παράδοξο τρόπο, με το να αποδεχθεί τον θάνατο ως προοπτική ανώτερη από τη ζωή.

H Πολυξένη δεν είναι, φυσικά, απολύτως ελεύθερη, δεν υπάρχει απόλυτη ελευθερία: η Πολυξένη δεν μπορεί να αποτρέψει τη μοίρα του θανάτου που την περιμένει ούτε να ανατρέψει τις συνθήκες που την οδήγησαν στο σημείο αυτό. Μπορεί όμως να ελέγξει τον τρόπο με τον οποίο θα πεθάνει και αυτό δεν είναι ασήμαντο. Η αξιοπρέπεια που επιδεικνύει την ώρα της σφαγής, το γεγονός ότι δεν κλαίει, δεν οδύρεται, δεν αντιστέκεται μάταια, αλλά κατορθώνει να πεθάνει σαν βασιλοπούλα και όχι σαν άθλιο σφάγιο, καθώς και το ότι με τον θάνατό της κάνει τη μάνα της προφανώς να πιστέψει πως έτσι αποκαθίσταται κάτι από το τρωικό μεγαλείο, κάτι από τη βασιλική αξιοπρέπεια των Πριαμιδών, συνιστά την πιο αποτελεσματική μορφή αντίστασης στην στερρὰν ἀνάγκην.

«Θα σε ακολουθήσω», λέει η Πολυξένη στον Οδυσσέα, «και από ανάγκη και επειδή θέλω να πεθάνω». Ο καλύτερος τρόπος να σπάσει κανείς τελικά, έστω μερικώς, το καλούπι στο οποίο τον περιορίζει η ανάγκη είναι να ελέγξει τον τρόπο με τον οποίο θα πεθάνει: βασική ηθική αρχή αυτή της αρχαϊκής και της κλασικής περιόδου. Το αξιομακάριστο τέλος είναι η μοναδική μορφή πραγματικής ελευθερίας που απομένει στον άνθρωπο και η Πολυξένη το επιτυγχάνει. Ο όμορφος ηρωικός θάνατος και το κλέος που τον συνοδεύει φέρνει τον άνθρωπο όσο το δυνατόν πλησιέστερα στην υπέρβαση της ανάγκης.

Slide108H Εκάβη επιχειρεί κι αυτή τη δική της αντίσταση στη στερρὰν ἀνάγκην: στο πρόσωπο του Πολυμήστορα συναιρείται το σύνολο των εχθρών και το σύνολο των παθών της, γι᾽ αυτό και η εκδίκησή της ξεσπά σφοδρή, ασυγκράτητη, αδίστακτη αλλά και αδιάκριτη. Η Εκάβη όμως δεν επιτυγχάνει με τον τρόπο αυτό τη μακαριότητα της Πολυξένης. Η ολοκλήρωση του εκδικητικού της έργου — έργου εν τέλει ανόσιου, εφόσον η Εκάβη εγκληματεί κατά δικαίων και αδίκων και καταπατεί η ίδια τους νόμους που επικαλείται (στερεί από τον Πολυμήστορα ακόμη και τη δυνατότητα να θάψει τα παιδιά του, τα οποία ενδέχεται να ᾽χει πετάξει στα σκυλιά) — δεν φαίνεται να της προσφέρει παρά μόνο ένα ζωώδες είδος ικανοποίησης, που εξαντλείται στη χαιρεκακία και δεν υπολογίζει το προσωπικό κόστος: «Μπορείς κάτι να μου πεις για τη μορφή [που πρόκειται να αποκτήσω];», ρωτά τον Πολυμήστορα, όταν αυτός προφητεύει τη μεταμόρφωσή της. «Το μνήμα θα γενείς της δόλιας σκύλας, σημάδι για τους ναυτικούς». «Ποσώς με νοιάζει», είναι η σκληρή απάντηση, «αφού εσύ έχεις λάβει την τιμωρία σου». Ο θάνατος της Εκάβης στον χώρο όπου συντελέστηκαν οι τελευταίες της συμφορές και τα εγκλήματά της είναι συμβολικός: η Εκάβη δεν πρόκειται να ξεφύγει ποτέ, δεν πρόκειται να λευτερωθεί ποτέ από αυτό τον τόπο και αυτό τον πόνο.

Ο Αγαμέμνονας, ο αρχιστράτηγος των Ελλήνων, ο βασιλιάς των νικητών, είναι παραδόξως κι αυτός θύμα της ίδιας ανελευθερίας, της ίδιας στερρᾶς ἀνάγκης, που βασανίζει τους νικημένους Τρώες. Είναι έρμαιο των διαθέσεων του στρατού, τον οποίο υποτίθεται διοικεί. Είναι υποχείριο των δημαγωγών αξιωματικών του, των οποίων υποτίθεται ότι προΐσταται. Δεν μπορεί να διατάξει τον απόπλου των πλοίων του, καθότι αυτός εξαρτάται από τις πνοές των ανέμων και την αδιάγνωστη βούληση των δυνάμεων που τις ελέγχουν. Ο Αγαμέμνονας της Εκάβης γενικώς ένας αδύναμος άνθρωπος, μια καρικατούρα ηγέτη, ο οποίος δεν είναι μεν ανήθικος, εφόσον αναγνωρίζει το δίκαιο (αντιλαμβάνεται ότι η Εκάβη έχει το δικαίωμα στην εκδίκηση), αλλά δεν έχει ούτε τη βούληση ούτε το αίσθημα ευθύνης να κάνει κάτι ουσιαστικό για την επιβολή του, με αποτέλεσμα οι συνέπειες να είναι τρομερές. Αφήνοντας την Εκάβη να εκδιπλώσει τα σχέδιά της, αντιδρώντας δηλαδή παθητικά στις καταστάσεις γύρω του, επιτρέπει στο έγκλημα να πάρει πολύ χειρότερες διαστάσεις. Στην απουσία του Αγαμέμνονα, στην απουσία δηλαδή του Νόμου του Διός, του οποίου υποτίθεται ότι είναι φορέας και εγγυητής, η Εκάβη λειτουργεί σε κενό (ηθικής) εξουσίας, συνεπώς και η εκδίκησή της είναι προϊόν μιας προσωπικής, πρωτόγονης δικαιοσύνης, η οποία ακυρώνει τον ίδιο τον πολιτισμό. Ο Αγαμέμνονας φαίνεται ότι πληρώνει τα επίχειρα της αβουλίας του: η προφητεία του Πολυμήστορα, η οποία προοιωνίζεται τη μοίρα του Αγαμέμνονα στο Άργος, επιτρέπεται να διαβαστεί ως το αιτιατό της στάσης του Ατρείδη βασιλιά στο τελευταίο αυτό επεισόδιο του έργου.

Slide064

Advertisements