Tags

, , , , , , , , , ,


Η Λυσιστράτη του Αριστοφάνη συνιστά, κωμικώ τω τρόπω πάντοτε, θεατρική (αυτο)κριτική των πατριαρχικών δομών εξουσίας. Παρόλα αυτά το Αρσενικό στο έργο αυτό δεν αποτελεί μονολιθική κατηγορία (δηλ. δεν αντιμετωπίζονται όλοι οι άνδρες με τον ίδιο τρόπο).

13Η Λυσιστράτη παρουσιάζει τρεις τουλάχιστον τύπους ανδρών:

(α) τον Πρόβουλο, ο οποίος συμβολίζει την αυταρχική πατριαρχική εξουσία·

(β) τους γέροντες του χορού, οι οποίοι απηχούν ένα επιθετικό, παρωχημένο, πλην αθώο και ιδεαλιστικό πατριωτισμό·

(γ) τους νέους άνδρες, που σκοτώνονται στον πόλεμο και στο τέλος γίνονται αναγκαστικά οι καταλύτες της ειρήνης.

Είναι λοιπόν σαφές ότι οι έννοιες «Αρσενικό» και «Θηλυκό» ως ερμηνευτικοί κώδικες δεν αποτελούν μονολιθικές κατηγορίες, αλλά μπορούν να ενέχουν εσωτερική ποικιλία και πολυπρισματικότητα.

Ο ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ

Ο Πρόβουλος εκπροσωπεί στη Λυσιστράτη το ειδικό εκείνο σώμα δημοσίων λειτουργών, το οποίο συγκροτήθηκε με αποστολή να δώσει λύσεις στην έκτακτη κατάστηση στην οποία περιήλθε η Αθήνα μετά τη σικελική καταστροφή.

Ως θεατρικό πρόσωπο ο Πρόβουλος εκπέμπει μια σειρά από συμβολισμούς:

2010_06_001_06

Ο Χρήστος Χατζηπαναγιώτης ως Πρόβουλος (Εθνικό Θέατρο, 2010)

(α) Το γεγονός ότι είναι γέρος τον διαχωρίζει κάθετα από τους νέους άνδρες, αλλά και δηλώνει πως μέσα του δεν ρέουν πια οι χυμοί της ζωής, της δημιουργικότητας και (κάτι που στη Λυσιστράτη συνοδεύει τα προηγούμενα δύο) της κοινής λογικής.

(β) Το ότι συνοδεύεται επί σκηνής από όργανα καταστολής τον καθιστά σύμβολο αυταρχισμού και ωμής βίας, κάτι που τον διακρίνει και από τους γέροντες του χορού, που γαβγίζουν, αλλά αδυνατούν να δαγκώσουν.

Αν η Λυσιστράτη ως χαρακτήρας απηχεί τις θετικές συνδηλώσεις της Ακρόπολης ως συμβολικού χώρου (την αυτοχθονία, την παρθενική θεά, τον οίκο), ο Πρόβουλος ενσαρκώνει τον επεκτατισμό, την εκμετάλλευση και την πολεμοκαπηλία που αντανακλά ο Παρθενώνας και τα πέριξ κτίσματα, τα οποία φτιάχτηκαν με τα χρήματα των συμμάχων, ως σύμβολα του αθηναϊκού ιμπεριαλισμού.

Έτσι ο Πρόβουλος εντάσσεται στη μεγάλη χορεία των Ανταγωνιστών της αριστοφανικής κωμωδίας, στην ίδια κατηγορία με τον Λάμαχο, τον Κλέωνα, τον Πόλεμο κτλ.

Το ότι ο Πρόβουλος δεν κατονομάζεται, δεν συγκεκριμενοποιείται, είναι γεγονός που επιδέχεται διάφορες ερμηνείες (όλες, αναγκαστικά, εικοτολογικές). Αναμφισβήτητα, όμως, ο Πρόβουλος αποτελεί τη συνεκδοχή ενός θεσμού, ο οποίος στη Λυσιστράτη δεν λειτουργεί προς το καλώς νοούμενο συμφέρον της πόλης, εφόσον μοναδικό μέλημά του είναι η διαιώνιση του πολέμου.

Ως εκ τούτου η σάτιρα που δέχεται είναι ανελέητη: ο Πρόβουλος εξευτελίζεται στον Αγώνα, κατά τον οποίο οι γυναίκες τον ντύνουν γυναίκα και τον αναγκάζουν να ξαίνει μαλλί, ενόσω η Λυσιστράτη αναπτύσσει την πολιτική της μεταφορά: οι γυναίκες θα καθαρίσουν την πόλη από τη λέρα, όπως είναι μαθημένες να καθαρίζουν το μαλλί.

Ο εξευτελισμός του Πρόβουλου αντικατοπτρίζεται και στις δομικές ιδιομορφίες του Αγώνα: στον Πρόβουλο δεν δίνεται η δυνατότητα, όπως συνήθως στους Ανταγωνιστές, να εκθέσει τις απόψεις του. Ουσιαστικά στο Επίρρημά του ψελλίζει μόνο λίγα λόγια, ενώ συνεχώς διακόπτεται και δέχεται κοροϊδίες. Η Λυσιστράτη επικρατεί στον Αγώνα κατά κράτος — ακόμη και ποσοτικά.

Ο Δημήτρης Πιατάς ως Πρόβουλος (ΚΘΒΕ, 2007)

Ο Δημήτρης Πιατάς ως Πρόβουλος (ΚΘΒΕ, 2007)

ΟΙ ΓΕΡΟΝΤΕΣ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ

Οι γέροντες του χορού αντιμετωπίζονται από το έργο με αμφιθυμία: με ειρωνεία από τη μια, πικρή συμπάθεια από την άλλη.

Η όλη σκηνική τους παρουσία, ακόμη και η… πυρομανία τους, ανακαλεί έντονα τους Αχαρνείς ανθρακοπώλες του παλαιότερου αριστοφανικού έργου. Ανήκουν στην ίδια χρυσή, αλλά παρηκμασμένη και ξεπνεμένη γενιά των «Μαραθωνομάχων»: γεμάτοι ιδεαλιστικό πατριωτισμό, προσηλωμένοι στη δημοκρατία σε βαθμό εμμονής (κυριολεκτικά μιλώντας: βλέπουν ολιγαρχικά φαντάσματα παντού), οι γέροντες της Λυσιστράτης αποτελούν, όπως και οι Αχαρνείς, θλιβερό απομεινάρι μιας γενιάς που έφαγε προ καιρού τα ψωμιά της (οι χαρακτηρισμός Μαραθωνομάχοι τους καθιστά… υπεραιωνόβιους!), αλλά (ή: και ως εκ τούτου!) αποτελεί τυφλό και άβουλο άθυρμα των επιτηδείων.

Καθώς όμως, αν και φορείς της καταστροφικής φλόγας, οι ίδιοι έχουν προ καιρού… σβήσει, οι γέροντες αποτελούν την απαρχή της συνδιαλλαγής. Η συμφιλίωση επέρχεται με δύο συμβολικές κινήσεις:

(α) το περιτύλιγμα του μπουγελωμένου και ξεπαγιασμένου Κορυφαίου με καινούριο μανδύα (το Θηλυκό εδώ ανακτά τον ευμενή μητρικό του ρόλο)·

(β) το καθάρισμα των ματιών του Κορυφαίου από την τσίμπλα που εμποδίζει την (πολιτική) του όραση.

Εθνικό Θέατρο, 1997

Εθνικό Θέατρο, 1997

ΟΙ ΝΕΟΙ ΑΝΔΡΕΣ

Οι νέοι άνδρες, τέλος, είναι αυτοί που έχουν τον μικρότερο, αλλά τον πιο κρίσιμο τελικά ρόλο στη Λυσιστράτη, αφού αυτοί αποτελούν το μεγάλο διακύβευμα.

2010_06_001_07Η απουσία τους έχει κλονίσει τα θεμέλια του οίκου· ο ανηλεής θάνατός τους στη μάχη σπαταλά τις παραγωγικές δυνάμεις της αττικής γης· η εμμονή τους τελικά στον πόλεμο είναι προϊόν ανοησίας και τρέλας (τύφου), από την οποία για να συνέλθουν χρειάζονται (και λαμβάνουν) ένα ισχυρό σοκ. Οι νέοι άνδρες είναι περισσότερο σάρκα παρά μυαλό κι έτσι σε αυτή τη σάρκα είναι που ποντάρει η Λυσιστράτη.

Φυσιολογικά, η κατηγορία αυτή αρσενικών χαρακτήρων δεν εμφανίζεται παρά προς το τέλος της κωμωδίας, όταν το σχέδιο της σεξουαλικής απεργίας αρχίζει να αποδίδει. Βασικός εκπρόσωπος της κατηγορίας αυτής είναι βεβαίως ο Κινησίας Παιονίδης, με το διαφανώς συμβολικό του όνομα (βλ. περισσότερα εδώ).

Οι άνδρες κυριαρχούν βεβαίως στο γλέντι που ακολουθεί τη συμφιλίωση, κατά το οποίο μοιράζονται μεταξύ τους την Ελλάδα, στο πρόσωπο (κατ’ ακρίβεια, στο… κορμί) της Συνδιαλλαγής. Ορισμένοι μελετητές διακρίνουν στη σκηνή αυτή αμφισημίες, καθώς η λαιμαργία με την οποία καταβροχθίζουν τη Διαλλαγή και την Ελλάδα οι άνδρες εδώ θυμίζει κάτι από την άλογη ορμή που τους έσπρωξε στον πόλεμο. Οι άνδρες βέβαια εδώ ακριβώς μοιράζονται τη «λεία» με τρόπο που απηχεί το νέο πνεύμα συνεννόησης, η δε αυξημένη τους λίμπιντο, μετά τα καψόνια της Λυσιστράτης, είναι αναμενόμενη και φυσιολογική. Η σκηνή της μοιρασιάς της Διαλλαγής είναι συμποτική και οι ξέφρενοι, συμποτικοί και κωμαστικοί της τόνοι μάλλον σβήνουν τις όποιες πιθανές παραφωνίες.

lysistrata-lg