Tags

, , , , ,


Υπήρχε άραγε Αμφίπολη πριν να κτιστεί εκεί ο τύμβος Καστά και πριν την ανακαλύψουν οι επαγγελματίες Ελλαδέμποροι, οι δημοσιογραφίσκοι και οι αστέρες των τηλεπαραθύρων;

Snip20140914_5Εδώ και αρκετές βδομάδες η αρχαία Αμφίπολη βρίσκεται στο επίκεντρο της επικαιρότητας χάρη στην εξελισσόμενη αρχαιολογική έρευνα στη θέση Καστά, η οποία έχει ήδη αποκαλύψει τον εντυπωσιακότερο τύμβο που έχει ανασκαφεί ποτέ στην Ελλάδα. Μέσα σε όλη αυτή τη λάμψη είναι εύκολο να ξεχάσουμε ότι η Αμφίπολη, όσο κι αν ήταν το μεγάλο λιμάνι των Μακεδόνων και ένας από τους βασικούς σταθμούς στο εμπορικό δίκτυο της Μακεδονίας και της Θράκης, όσο κι αν γέννησε όχι έναν αλλά τρεις ναυάρχους του Μεγάλου Αλεξάνδρου (τον Νέαρχο, τον Λαομέδοντα και τον Ανδροσθένη), όσο κι αν εκεί δολοφονήθηκαν οι πιο κοντινοί στον Αλέξανδρο άνθρωποι (η γυναίκα του Ρωξάνη και ο γιος του, Αλέξανδρος Δ᾽), δεν εμφανίστηκε ξαφνικά στο προσκήνιο της ιστορίας κατά την υστεροκλασική περίοδο ή τη σημερινή δεύτερη (κατόπιν της χρυσής μεταπολιτεύσεως) ιστορική φάση του Υπαρκτού Ελληνισμού. Η Αμφίπολη μεσουρανούσε στο ιστορικό στερέωμα ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ.

Ιδιαίτερα κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, η Αμφίπολη, την οποία οίκισε ο Αθηναίος Άγνων το 437 π.Χ., υπήρξε το μήλον της έριδος μεταξύ Αθηναίων και Σπαρτιατών και το πεδίο στο οποίο από το 424 μέχρι και το 422 π.Χ. διεξήχθηκε μία από τις πιο καθοριστικές μάχες κατά την πρώτη φάση της μεταξύ τους σύγκρουσης, τον λεγόμενο Αρχιδάμειο Πόλεμο (431-421 π.Χ.).

Snip20140914_4To επεισόδιο αφηγείται ο Θουκυδίδης σε δύο διαφορετικά τμήματα των Ιστοριών του: (α) στο τέταρτο βιβλίο, κεφάλαια 102-108, περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο η Αμφίπολη περιήλθε υπό την κυριαρχία των Σπαρτιατών στερώντας από τους Αθηναίους ένα κρισιμότατο προγεφύρωμα στην περιοχή· και (β) στο πέμπτο βιβλίο, κεφάλαια 2-3 και 6-11, εξιστορεί την τελική σύγκρουση, η οποία σφράγισε μεν τη νίκη των Σπαρτιατών, στέρησε όμως παράλληλα και τη ζωή όχι μόνο του μαλακοῦ και ἀνεπιστήμονος (κατά τον Θουκυδίδη, αλλά και τον Αριστοφάνη!) Αθηναίου στρατηγού και δημαγωγού Κλέωνα, αλλά και του κορυφαίου ίσως Έλληνα στρατιωτικού ανδρός κατά το δεύτερο μισό του 5ου αιώνα, του Βρασίδα.

Η περιγραφή του Θουκυδίδη αφήνει να διαφανούν ξεκάθαρα οι δύο υποκείμενες αιτίες που οδήγησαν τους Αθηναίους στη δραματική ήττα. Και οι αιτίες αυτές είχαν όνομα και… πατρωνυμικό! Πρώτα από όλα, η πολιτική και στρατιωτική ιδιοφυία του Βρασίδα. Ακολούθως, η ασύγγνωστη αβελτηρία και μαλακία (λέξη του Θουκυδίδη, όχι δική μου!) του ιδίου του Αθηναίου στρατηγού.

Ο Βρασίδας γνώριζε να οσμίζεται τον καιρόν (την ευκαιρία που παρέχουν οι περιστάσεις) αλλά επίσης κατανοούσε άριστα και χειριζόταν με τη μεγίστη επιδεξιότητα τους μηχανισμούς της διπλωματίας και της ανθρώπινης ψυχολογίας. Ο Σπαρτιάτης στρατηγός διέγνωσε αρχικά με ακρίβεια την πολιτική κατάσταση εντός της Αμφίπολης: ο αθηναϊκός πληθυσμός της πόλης αποτελούσε μειοψηφία· οι καταπιεσμένοι “σύμμαχοι” ήταν πανέτοιμοι να αυτομολήσουν· ο Μακεδόνας βασιλιάς Περδίκκας και οι Χαλκιδείς δεν καλόβλεπαν την αθηναϊκή κυριαρχία στην περιοχή. Σύντομα λοιπόν και χωρίς μεγάλο κόπο οργάνωσε πέμπτη φάλαγγα στα σωθικά της Αμφίπολης, η οποία αρχικά στην πράξη του παρέδωσε τη στρατηγικής σημασία γέφυρα του Στρυμόνα, η κατάληψη της οποίας ισοδυναμούσε με τον έλεγχο όλων των περιχώρων της πολιορκημένης πόλης (και την ουσιαστική αιχμαλωσία του εκεί πληθυσμού της), και κατόπιν διαδικαιοῦσεν (όπως ευστοχότατα το θέτει ο Θουκυδίδης, 4.106.2) τα οφέλη από τους όρους που ἐθετε ο Βρασίδας για τη συνθηκολόγηση της πόλης.

Αυτοί οι όροι ήταν το διπλωματικό αριστούργημα ενός μάστορα τόσο των στρατιωτικών όσο και των πολιτικών ελιγμών. Ο Βρασίδας ήταν μέγας στρατιωτικός και γνήσιος Σπαρτιάτης, δηλαδή άνθρωπος ζυμωμένος στις επικές αρετές της μετωπικής σύγκρουσης (στη δημηγορία του, λίγο πριν την κρίσιμη σύγκρουση με τον Κλέωνα, επικεντρώνεται στο να πείσει τους Σπαρτιάτες ότι οι “αντάρτικες” τακτικές του δεν προσβάλλουν το δωρικό ήθος τους…)· ταυτόχρονα όμως γνώριζε πως στον πόλεμο προτιμητέα τακτική είναι αυτή που οδηγεί στη νίκη, όχι αυτή που παραμένει άκριτα προσκολλημένη σε υψηλές πλην θεωρητικές αρχές.

Με αυτή του λοιπόν τη στρατηγική διαύγεια, ο Βρασίδας αντιλαμβανόταν ότι, παρόλο το στρατηγικό πλεονέκτημα που απέκτησε και παρά την πολιτική αστάθεια μέσα στην πόλη, δεν είχε επαρκείς δυνάμεις ώστε να καταλάβει την Αμφίπολη κατά κράτος. Πόσο μάλλον που ο Θουκυδίδης ο γιος του Ολόρου από τον Άλιμο (πρόκειται φυσικά για τον ίδιο τον μεγάλο ιστορικό, που ως στρατηγός τότε στρατοπεδευμένος στη Θάσο διατάχθηκε να σπάσει την πολιορκία) πλησίαζε απειλητικά με τα καράβια του. Ο Βρασίδας χρειαζόταν επειγόντως μια λύση — και τη βρήκε. Πρότεινε στους Αμφιπολίτες όρους που δεν μπορούσαν να απορρίψουν (4.105.2):

καὶ τὴν ξύμβασιν μετρίαν ἐποιεῖτο, κήρυγμα τόδε ἀνειπών, Ἀμφιπολιτῶν καὶ Ἀθηναίων τῶν ἐνόντων τὸν μὲν βουλόμενον ἐπὶ τοῖς ἑαυτοῦ τῆς ἴσης καὶ ὁμοίας μετέχοντα μένειν, τὸν δὲ μὴ ἐθέλοντα ἀπιέναι τὰ ἑαυτοῦ ἐκφερόμενον πέντε ἡμερῶν.

Η συμφωνία που τους πρότεινε ήταν επιεικής και περιλάμβανε τους εξής όρους: όποιος από τους Αθηναίους και τους Αμφιπολίτες που κατοικούσαν μέσα στην πόλη το επιθυμούσε, μπορούσε να παραμείνει στην Αμφίπολη διατηρώντας ακέραιη τόσο την περιουσία του όσο και τα πολιτικά δικαιώματά του. Όποιος πάλι δεν επιθυμούσε να παραμείνει, είχε δικαίωμα να αποχωρήσει εντός πέντε ημερών παίρνοντας μαζί και τα υπάρχοντά του.

Η μετριότης της προσφοράς ξάφνιασε, κατ᾽ ακρίβεια φάνηκε σαν μάννα εξ ουρανού στους πανικόβλητους κατοίκους της πόλης, οι οποίοι είχαν χάσει πια την εμπιστοσύνη τους ο ένας προς τον άλλο και φοβούνταν ότι ο θάνατος ή ο εξανδραποδισμός τους ήταν θέμα χρόνου:

καὶ τὸ κήρυγμα πρὸς τὸν φόβον δίκαιον εἶναι ὑπελάμβανον, οἱ μὲν Ἀθηναῖοι διὰ τὸ ἄσμενοι ἂν ἐξελθεῖν, ἡγούμενοι οὐκ ἐν ὁμοίῳ σφίσι τὰ δεινὰ εἶναι καὶ ἅμα οὐ προσδεχόμενοι βοήθειαν ἐν τάχει, ὁ δὲ ἄλλος ὅμιλος πόλεώς τε ἐν τῷ ἴσῳ οὐ στερισκόμενοι καὶ κινδύνου παρὰ δόξαν ἀφιέμενοι.

Και σε σχέση με αυτό που φοβόντουσαν θεωρούσαν τη διακήρυξη του Βρασίδα δίκαιη, οι μεν Αθηναίοι επειδή μετά χαράς θα αποχωρούσαν από την πόλη, καθώς πίστευαν πως τα δικά τους δεινά ήταν πολύ βαρύτερα από των άλλων και επειδή δεν προσδοκούσαν ότι θα ερχόταν εγκαίρως βοήθεια από κανέναν, ενώ οι υπόλοιποι επειδή δεν έχαναν τα ισότιμα πολιτικά τους δικαιώματα και γιατί, εντελώς ανέλπιστα, απαλλάσσονταν από τον κίνδυνο.

Οι Αμφιπολίτες παρέδωσαν την Αμφίπολη προκαλώντας τεράστιο σοκ στους Αθηναίους (έχομένης δὲ τῆς Ἀμφιπόλεως οἱ Ἀθηναῖοι ἐς μέγα δέος κατέστησαν…, 4.108), οι οποίοι, προσπαθώντας να περιφρουρήσουν την υπόλοιπη περιοχή από τον Βρασίδα, που παρουσιαζόταν στους Αθηναίους συμμάχους ως ελευθερωτής και τους συμπεριφερόταν με υποκριτική πραότητα (καὶ τοῦ Βρασίδου ἐφολκὰ καὶ οὐ τὰ ὄντα λέγοντος, 4.108.5), αναγκάστηκαν να υπογράψουν εκεχειρία με τη Σπάρτη.

Snip20140914_8Η εκεχειρία κράτησε λίγο. Στα 422, η Εκκλησία πείστηκε να αποστείλει στην περιοχή τον Κλέωνα, η ανικανότητα και η δειλία του οποίου, όπως προείπαμε (πάντοτε κατά τον Θουκυδίδη), σε άκρα αντίθεση με τη μεγαλοφυία του Βρασίδα, ήταν η δεύτερη και καθοριστική αιτία της ήττας.

Ο Βρασίδας επέτρεψε στον Κλέωνα κάποιες αρχικές μικροεπιτυχίες, τόσες και τέτοιες, που σε συνδυασμό με τον θρίαμβό του στην Πύλο το 424 π.Χ. ήταν αρκετές να γεμίσουν το μικρό μυαλό του ανδρός με αέρα (5.7.3). Ο ίδιος απλά στρατοπέδευσε κρυφά στην κορυφή ενός λόφους φροντίζοντας να συγκεντρώσει ενισχύσεις από τη γύρω περιοχή και παρακολουθώντας τις κινήσεις του αντιπάλου του, ταυτόχρονα μη αποκαλύπτοντας τις δικές του δυνάμεις.

Όπως αναμενόταν, ο Κλέων υποτίμησε τις σπαρτιατικές δυνάμεις και διάβασε εντελώς λανθασμένα τη στρατιωτική περίσταση, αρχικά καθυστερώντας υπερβολικά να δράσει και αφήνοντας τους στρατιώτες του αδρανείς να στοχάζονται πόσο μεγάλη ήταν η απόσταση που χώριζε τον δικό τους αρχηγό, που τους παρέσυρε με το ζόρι σε αυτή την περιπέτεια, από εκείνον των Σπαρτιατών, και κατόπιν δρώντας βεβιασμένα υπό τον θροῦν των οπλιτών και αφήνοντας τον στρατό του σκορπισμένο και ακάλυπτο. Το ακόλουθο χωρίο του Θουκυδίδη είναι από τα πιο πικρά σε όλες τις Ιστορίες (5.7.2):

τῶν γὰρ στρατιωτῶν ἀχθομένων μὲν τῇ ἕδρᾳ, ἀναλογιζομένων δὲ τὴν ἐκείνου ἡγεμονίαν πρὸς οἵαν ἐμπειρίαν καὶ τόλμαν μετὰ οἵας ἀνεπιστημοσύνης καὶ μαλακίας γενήσοιτο καὶ οἴκοθεν ὡς ἄκοντες αὐτῷ ξυνῆλθον

Και οι στρατιώτες δυσανασχετούσαν από την απραξία και τους έμπαιναν λογισμοί για τον τρόπο με τον οποίο εκείνος ηγούνταν του στρατού, συγκεκριμένα ότι στην εμπειρία και το θάρρος του Βρασίδα εκείνοι αντέτασσαν την ασχετοσύνη και τη δειλία του Κλέωνα, που τον είχαν ακολουθήσει με το ζόρι απ᾽ την πατρίδα…

Ο Βρασίδας εκμεταλλεύτηκε δεόντως τα λάθη και τα εγγενή ελαττώματα του Κλέωνα. Αρχικά επιτέθηκε αιφνιδιαστικά με μια μικρή καταδρομική δύναμη δίνοντας διαταγή στο υπόλοιπο σώμα των Σπαρτιατών να μπει στη μάχη τη στιγμή που οι Αθηναίοι θα τελούσαν ήδη σε πανικό. Το μακελειό που ακολούθησε ήταν τρομακτικό. Οι Αθηναίοι, πλήρως αποδιοργανωμένοι, σκόρπισαν στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Στο πεδίο της μάχης άφησαν σφαγμένους  τον Κλέωνα, που σκοτώνεται από έναν Μυρκίνιο πελταστή καθώς υποχωρεί (με ανηλεή χαιρεκακία ο Θουκυδίδης δεν διστάζει να προσθέσει αυτές τις τελευταίες εξευτελιστικές πινελιές στη σκληρή αφήγησή του…), και άλλους εξακοσίους οπλίτες. Μόλις εφτά Σπαρτιάτες σκοτώθηκαν στη μάχη.

Snip20140914_6Η μοίρα το ᾽χε όμως ένας από τους νεκρούς των Λακεδαιμονίων να είναι και ο ίδιος ο στρατηγός Βρασίδας, ο οποίος τραυματίστηκε θανάσιμα και ξεψύχησε λίγο μετά το πέρας της μάχης, αφού όμως προηγουμένως είχε την τύχη να πληροφορηθεί τη θετική της έκβαση.

Οι Σπαρτιάτες, σημειώνει ο Θουκυδίδης, δεν τον είχαν τιμήσει όπως του άξιζε: εν μέρει επειδή είχαν το μυαλό τους στραμμένο στη Σφακτηρία και στην απελευθέρωση των αιχμαλώτων από εκείνο το φιάσκο, εν μέρει επειδή οἱ πρῶτοι της πόλης τον φθονούσαν (συμβαίνουν αυτά και στις καλύτερες οικογένειες, βλέπετε…), είχαν αρνηθεί να του στείλουν ενισχύσεις διακυβεύοντας την προσπάθειά του. Ο Βρασίδας ανταπέδωσε αυτή την αγνωμοσύνη και αδιαφορία εξασφαλίζοντάς τους το μεγαλύτερό τους μέχρι τότε στρατηγικό πλεονέκτημα στον πόλεμο. Οι Αμφιπολίτες ευτυχώς δεν ήταν το ίδιο αγνώμονες:

μετὰ δὲ ταῦτα τὸν Βρασίδαν οἱ ξύμμαχοι πάντες ξὺν ὅπλοις ἐπισπόμενοι δημοσίᾳ ἔθαψαν ἐν τῇ πόλει πρὸ τῆς νῦν ἀγορᾶς οὔσης· καὶ τὸ λοιπὸν οἱ Ἀμφιπολῖται, περιείρξαντες αὐτοῦ τὸ μνημεῖον, ὡς ἥρωί τε ἐντέμνουσι καὶ τιμὰς δεδώκασιν ἀγῶνας καὶ ἐτησίους θυσίας, καὶ τὴν ἀποικίαν ὡς οἰκιστῇ προσέθεσαν, καταβαλόντες τὰ Ἁγνώνεια οἰκοδομήματα καὶ ἀφανίσαντες εἴ τι μνημόσυνόν που ἔμελλεν αὐτοῦ τῆς οἰκίσεως περιέσεσθαι, νομίσαντες τὸν μὲν Βρασίδαν σωτῆρά τε σφῶν γεγενῆσθαι

Μετά από τα γεγονότα αυτά οι σύμμαχοι όλοι, συνοδεύοντας ένοπλοι τον νεκρό, τον έθαψαν με δημόσια δαπάνη εντός των ορίων της πόλης [sc. η ταφή ενός νεκρού εντός των τειχών ήταν εξαιρετικά σπάνιο και άρα άκρως τιμητικό γεγονός] μπροστά από το σημείο όπου σήμερα βρίσκεται η αγορά. Στη συνέχεια οι Αμφιπολίτες περιέκλεισαν το μνημείο με περίβολο δημιουργώντας έτσι προς τιμήν του νεκρού ένα ιερό τέμενος σαν να ήταν ήρωας [δηλ. ημίθεος] και τον τίμησαν με αγώνες και ετήσιες θυσίες και τον αναγόρευσαν σε οικιστή της αποικίας κατεδαφίζοντας τα οικοδομήματα του [Αθηναίου] Άγνωνα και αφανίζοντας κάθε τι που θα μπορούσε να θυμίζει το γεγονός ότι εκείνος ήταν ο πραγματικός οικιστής της πόλης, εφόσον θεωρούσαν ότι ο Βρασίδας είχε καταστεί ο σωτήρας τους.

Αυτή ήταν λοιπόν η μεγάλη στιγμή της Αμφίπολης κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. Αυτή ήταν και η τύχη του σπουδαίου Σπαρτιάτη στρατηγού Βρασίδα, που απελευθερώνοντας την Αμφίπολη από τους Αθηναίους αφηρωίστηκε και προς τιμήν του είδε να κτίζεται το πρώτο μνημειακό ταφικό κτίσμα προς τιμήν ενός Ήρωος στην Αμφίπολη (λέω το πρώτο αναφερόμενος στην περίπτωση που ο Καθηγητής Μαυρογιάννης έχει πράγματι δίκιο και ο τύμβος Καστά σκεπάζει όντως τον επίσης αφηρωισμένο ἑταῖρον του Αλεξάνδρου, τον Ηφαιστίωνα).

Και μια υποσημείωση: η απώλεια της Αμφίπολης είχε σκληρές συνέπειες και για τον ίδιο τον Θουκυδίδη. Όσο κι αν ο ίδιος επιχειρεί να απαλλάξει τον εαυτό του από κάθε ευθύνη, η Εκκλησία ουδέποτε του συγχώρεσε το γεγονός ότι απέτυχε να λύσει την πολιορκία. Ο Θουκυδίδης εξορίστηκε και η πολιτική του καριέρα τελείωσε άδοξα. Αλλά όμως, η ἡσυχία της εξορίας  ήταν η χρυσή προϋπόθεση για τη συγγραφή της Ιστορίας του…

Snip20140914_7