Tags

, , , , , ,


[Το κείμενο-διδακτικό βοήθημα που ακολουθεί χρησιμοποιήθηκε κατά τη διδασκαλία της νουβέλας του Θανάση ΒαλτινούΗ Κάθοδος των Εννιά” στο American International School in Cyprus, στο πλαίσιο του μαθήματος IB Modern Greek A2 (Λογοτεχνική Επιλογή: “Λογοτεχνία και Πόλεμος”). Αφιερώνεται με πολλή αγάπη στους τότε μαθητές μου και στους συναδέλφους που ενδεχομένως διδάσκουν – ή σκοπεύουν κάποτε να διδάξουν – αυτό το κορυφαίο κείμενο της σύγχρονης λογοτεχνίας μας].

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

28-29f6-thumb-largeΣχηματίστε Διάγραμμα Ιστορικών Γεγονότων όσον αφορά τον ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο. Φροντίστε να συμπεριλάβετε στο διάγραμμά σας και τις τρεις φάσεις του ελληνικού εμφυλίου.

Συγκεντρώστε χαρακτηριστικές εικόνες της εποχής του Εμφυλίου. Οργανώστε τις σε ένα PowerPoint Slide Show και παρουσιάστε τις σχολιασμένες.

Σκιαγραφήστε τις προσωπικότητες των βασικών πρωταγωνιστών του ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου. Εστιάστε κυρίως στους: Άρη Βελουχιώτη, Μάρκο Βαφειάδη, Νίκο Ζαχαριάδη, Ναπολέοντα Ζέρβα, Αλέξανδρο Παπάγο.

ΓΡΑΜΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Η νουβέλα του Θανάση Βαλτινού κυκλοφόρησε μεν σε μορφή βιβλίου το 1978 από τις εκδόσεις Κέδρος, αλλά γράφτηκε το 1959, δηλαδή δέκα μόλις χρόνια μετά το τέλος του Εμφυλίου, και πρωτοδημοσιεύτηκε το 1963.

Ανακαλέστε όσα στοιχεία γνωρίζετε σχετικά με την Πρώτη Μεταπολεμική Γενιά και τοποθετήστε το Βαλτινό μέσα στα πλαίσιά της.

ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΝΟΣ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΥ ΤΟΥ ΣΤΡΑΤΗ ΔΟΥΚΑ

Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι κατά τη συγγραφή του έργου του Η Κάθοδος των Εννιά ο Θανάσης Βαλτινός διδάσκεται πολλά από την Ιστορία ενός Αιχμαλώτου του Στρατή Δούκα, ταυτόχρονα όμως παρουσιάζει ένα σαφώς λόγιο κείμενο με εμφανή λογοτεχνική αυτοσυνειδησία. Συγκρίνετε τις δύο νουβέλες απομονώνοντας όσες περισσότερες ομοιότητες και διαφορές μπορείτε.

218x300_p12198Ο Στρατής Δούκας και ο Θανάσης Βαλτινός μετουσιώνουν λογοτεχνικά δύο διαφορετικές, εξίσου τραυματικές όμως ιστορικές εμπειρίες του ελληνισμού, ο μεν τη Μικρασιατική Καταστροφή, ο δε τον Εμφύλιο Πόλεμο. Και στις δύο περιπτώσεις οι συγγραφείς ισχυρίζονται ότι τα κείμενά τους είναι ισχυρώς εμπεδωμένα στην ιστορική αλήθεια· και οι δύο επιχειρούν να διασκεδάσουν την εντύπωση ότι συνθέτουν έργα αφηγηματικής φαντασίας. Γιατί το κάνουν; Τι κερδίζουν με αυτό;

Αξιολογήστε τη θέση που κατέχει η Ιστορία στο καθένα από τα δύο έργα. Πώς τοποθετούνται οι δύο συγγραφείς έναντι των ιστορικών γεγονότων; Παίρνουν θέση υπέρ της μιας ή της άλλης πλευράς;

Μια βασική ομοιότητα στον τρόπο με τον οποίο Δούκας και Βαλτινός μετουσιώνουν λογοτεχνικά την Ιστορία αποτελεί το γεγονός ότι αμφότεροι εστιάζουν σε μια ανθρωποκεντρική και όχι εθνοκεντρική ή ιστοριοκρατική προσέγγιση της Ιστορίας. Και στα δύο έργα οι συγγραφείς έλκονται από τα «εκτός επισήμου πλαισίου συμβάντα», στην «ουσία που ενυπάρχει στο άσημο και το μερικό της μικροϊστορίας» (Θ. Πυλαρινός). Και οι δύο συγγραφείς αφήνουν στο περιθώριο το ιστορικό «γεγονός», το οποίο η καθεστηκυία τάξη έχει διαποτίσει με την ιδεολογία της και άρα έχει ανεπανόρθωτα διαστρεβλώσει. Επικεντρώνονται στο μικροσυμβάν, που αποτελεί και την απόλυτη ουσία της ιστορικής εμπειρίας, καθότι η Ιστορία βιώνεται πρωτίστως στο ατομικό και δευτερευόντως μόνο στο συλλογικό επίπεδο. Σχολιάστε την άποψη αυτή αναφερόμενοι σε συγκεκριμένα αποσπάσματα του έργου.

[Βλ. αναλυτική σύγκριση των δύο έργων στο τέλος αυτού του άρθρου]

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΟΤΙΒΑ

Αναλύστε τον τίτλο της νουβέλας. Η Κάθοδος των Εννιά ανακαλεί αυτόματα ένα από τα μέγιστα έργα της κλασικής αρχαιότητας ‒ έργο ιστοριογραφικό, και αυτό δεν αποτελεί άσχετη λεπτομέρεια ‒ την Κάθοδο των Μυρίων του Αθηναίου ιστορικού Ξενοφώντα (4ος αιώνας π.Χ.). Ο τίτλος του Ξενοφώντα, βεβαίως, υπονομεύεται, υφίσταται τροποντινά «σμίκρυνση». Παρακολουθήστε λεπτομερειακά τον τρόπο με τον οποίο ο Βαλτινός «παίζει» με το διακείμενό του.

9ΚΟ τίτλος ανακαλεί επίσης (υπονομευτικά και πάλι) μια σειρά άλλων έργων της αρχαίας ελληνικής κλασικής λογοτεχνίας, που φέρουν το γενικό τίτλο Κάθοδος: πρόκειται για έργα που αφηγούνται τις καθόδους στον Άδη, στο βασίλειο των νεκρών, τις οποίες επιχειρούν (με θριαμβευτικό συνήθως αποτέλεσμα) μεγάλες μυθικές μορφές, όπως ο Οδυσσέας, ο Ηρακλής, ο Θησέας κ.ά. Με δεδομένο και αυτό το δεύτερο στοιχείο, διαγράψτε οριστικά πια την πολυσημία του τίτλου.

«Η θάλασσα (το νερό, γενικά) λειτουργεί ως καθαρτικό στοιχείο, σύμβολο αποπλυντικό του αίματος της αδελφοκτονίας: ‘να πέσω μέσα και να τριφτώ μέχρι ν’ αλλάξω πετσί’ (σ. 62). Αντίθετα, η κάψα, η λάβρα και οι συνακόλουθες ξεραΐλα και αφόρητη δίψα που κυριαρχούν στο κείμενο, υποβάλλουν βασανιστικά και ωθούν νομοτελειακά προς το αντίθετο, την τιμωρία στην Κόλαση» (Θ. Πυλαρινός). Σχολιάστε το μοτίβο του νερού στο έργο με παραδείγματα. Σημειώστε πρωτίστως ότι ο όρος κάθοδος στα αρχαία ελληνικά σημαίνει πορεία προς τη θάλασσα.

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ

«Το έργο του Θανάση Βαλτινού ξεπερνά κατά πολύ τα όρια της εθνικότητάς του … είναι πάνω από όλα, ένας ύμνος στον αγώνα του ανθρώπου – ακόμη και αν είναι μάταιος…» (Florence Noiville). Τοποθετηθείτε ελεύθερα επί της άποψης αυτής τεκμηριώνοντας τις θέσεις σας με ευθείες και συγκεκριμένες αναφορές στο κείμενο, όπως το προσλαμβάνετε.

Η Κάθοδος των Εννιά εγκαινιάζει ίσως μια ιδεολογική μετακίνηση στα πλαίσια της Πρώτης Μεταπολεμικής Γενιάς. Εισάγει τη φάση εκείνη κατά την οποία οι κυρίως αριστεροί αυτοί λογοτέχνες αναπολούν τον εμφύλιο και τη λεγόμενη «ήττα της Αριστεράς» όχι πια με την πολεμική διάθεση του ηττημένου, που προσπαθεί να δικαιώσει τις προσπάθειές του και να αναδείξει τον εαυτό του ως τον ηθικό τουλάχιστον νικητή, αλλά με την αυτοκριτική διάθεση του βασανισμένου ανθρώπου, ο οποίος συναισθάνεται ότι ενεπλάκη και αυτός, υποκύπτοντας σε ιστορικές δυνάμεις που υπερέβαιναν τον εαυτό του, σε ένα μάταιο και τραγικό παιχνίδι εξουσίας. Εντοπίστε τέτοια στοιχεία στο κείμενο.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΕΣ ΠΡΟΕΚΤΑΣΕΙΣ

b72618Η Κάθοδος των Εννιά είναι έργο με αξιόλογο φιλοσοφικό βάθος. Κατ’ αρχάς, στο έργο θεματοποιείται «ο αντιφατικός εναγκαλισμός της ζωής με το θάνατο». Πρωτίστως όμως η φιλοσοφική ουσία του έργου εδράζεται στο δηκτικό γεγονός της άσκοπης και απέλπιδος πορείας των εννιά. Όπως και στην περίπτωση της Ιστορίας, η κάθοδος που οι νικημένοι αυτοί αντάρτες επιχειρούν συνιστά μια παντελώς ενστικτώδη, πεισματική όμως και συγκινητικά ακατάβλητη, απόπειρα επιβίωσης χωρίς σχέδιο, χωρίς συγκεκριμένη πορεία δράσης και χωρίς προφανείς προοπτικές επιτυχίας. Τόσο η Κάθοδος των Εννιά όσο και η Ιστορία ενός Αιχμαλώτου προβάλλουν ως κύριο θέμα τους «το αναφαίρετο φυσικό και ενστικτώδες δικαίωμα της αυτοσυντήρησης […] Το ερώτημα, κατά πόσο ο άνθρωπος εξουσιάζει τη μοίρα του (ή, υπό άλλη διατύπωση, μέχρι ποιο βαθμό μπορεί να παραβιάζεται αδιμαρτύρητα ή παθητικά το δικαίωμα της ζωής) παίρνει δραματική μορφή στην Κάθοδο και μετατρέπεται πράγματι σε μείζον ζήτημα» (όλες οι πιο πάνω φράσεις σε εισαγωγικά ανήκουν στον Θ. Πυλαρινό).

Ο ίδιος ο Βαλτινός σε μια συνέντευξή του στο περιοδικό Ένα (31.3.1993) έδωσε στην Κάθοδο το χαρακτηρισμό «ερωτική ιστορία». Η φράση βεβαίως ήταν συνειδητά προκλητική. Αποκαλύπτει όμως τα δύο στοιχεία που ο Βαλτινός θεωρεί ότι η Κάθοδος μοιράζεται με την εμπειρία του έρωτα: από τη μια την απελπισία του πάθους, από την άλλη την απατηλότητα του ονείρου. Αναλύστε την άποψη αυτή.

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΙΚΗΣ

Ο Θανάσης Βαλτινός σπούδασε κινηματογράφο και έγραψε σενάρια για κινηματογραφικές ταινίες. Προβληματιστείτε: σε τι διαφέρει η κινηματογραφική από τη λογοτεχνική αφήγηση ως προς την εκτύλιξη των γεγονότων, τη σκιαγράφηση των χαρακτήρων, τη συναισθηματική επένδυση της ιστορίας κλπ; Επιχειρήστε να διακρίνετε κινηματογραφικά στοιχεία στην αφηγηματική τέχνη του Βαλτινού, όπως αυτή διαφαίνεται στην Κάθοδο των Εννιά. Σχολιάστε κυρίως τη λειτουργία του αφηγητή-κάμερα.

Όπως και στην Ιστορία ενός Αιχμαλώτου, έτσι και στην Κάθοδο των Εννιά, απουσιάζει εντελώς ο σχολιασμός και ο ηθικός προσδιορισμός των γεγονότων. Η αφήγηση, αυστηρά γεγονοτολογική, ακολουθεί μια ταχύτατη πορεία και εκτονώνεται στα περιγράμματα των εικόνων και των συμβάντων. «Ο αφηγητής δεν αναλώνεται σε συναισθηματικές εκρήξεις (ή τουλάχιστον συντελεί στην περιστολή τους)» (Θ. Πυλαρινός). Η ανασύνθεση της συναισθηματικής επένδυσης αυτών των εικόνων και των συμβάντων εξαρτάται από τη δυνατότητα του αναγνώστη να προσέχει τις λεπτομέρειες της αφήγησης (π.χ. το ειδικό βάρος μιας λέξης) ή να ανασκαλίζει ό,τι δε δηλώνεται και αφήνεται να εννοηθεί. Εντοπίστε παραδείγματα μέσα από την αφήγηση που να αποδεικνύουν τους πιο πάνω ισχυρισμούς.

Σχολιάστε τη λειτουργία της αφηγηματικής φωνής στην Κάθοδο των Εννιά επιχειρώντας αναλογίες με την Ιστορία ενός Αιχμαλώτου. Διακρίνετε κάποιες ομοιότητες και διαφορές στην άρθρωση αυτής της φωνής; Στην Ιστορία μιλήσαμε για δύο επάλληλες αφηγηματικές φωνές. Μπορούμε να ισχυριστούμε κάτι ανάλογο και για την Κάθοδο; Παρότι η νουβέλα του Βαλτινού πιθανώς προβάλλει ισχυρότερες διεκδικήσεις ιστορικής αυθεντικότητας, διηγείται δηλαδή αυθεντικά ιστορικά γεγονότα, εντούτοις δεν εμφανίζεται ως μαρτυρία ή χρονικό, αλλά ως σαφώς λογοτεχνική ανασύνθεση: η φωνή δηλαδή είναι μία και όχι δύο και το αφηγηματικό «εγώ» δεν αρνείται την πλασματικότητά του. Σχολιάστε.

ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΥΦΟΣ

Η γλώσσα του Βαλτινού ενέχει αντιφατικά, αλληλοσυγκρουόμενα στοιχεία, που όμως συντίθενται εντέλει σε μια πειστική αρμονία. Από τη μια το ύφος είναι λιτό, λαϊκότροπο και αδρό, βασισμένο στο μικροπερίοδο λόγο και τη λειτουργία του ρήματος και του ουσιαστικού και απαρνούμενο την περίτεχνη σύνταξη, τον καλλωπισμό· από την άλλη όμως η πρόζα παρουσιάζει μια ποιητικότητα και μια ρυθμικότητα. Από τη μια το γράψιμο είναι συνειδητά αντιδραματικό, ταυτόχρονα όμως εμφανίζει μια μεγέθυνση προς το επικό. Αποδελτιώστε χαρακτηριστικά αποσπάσματα που να καταδεικνύουν τις φαινομενικά αντιφατικές αυτές τάσεις του Βαλτινού ως στυλίστα. Ποια είναι η λυδία λίθος της μετατροπής τους σε ένα αρμονικό όλον;

Άλλα δύο στοιχεία ύφους της Καθόδου είναι (α) η θυμοσοφία και (β) «η λεπτή και πικρόχολη ειρωνεία» (Θ. Πυλαρινός). Πώς συνδέονται τα στοιχεία αυτά με τις βασικές θεματικές επιδιώξεις του έργου; Μην ξεχνάτε ότι περιεχόμενο και μορφή συνδέονται και κάθε ανάλυση πρέπει να καταδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο το περιεχόμενο εξαρτάται από τη μορφή και το πώς η μορφή δημιουργεί το περιεχόμενο. Θέματα και γλώσσα και ύφος, όλα αποτελούν συμπαίκτες στο παιγνίδι της λογοτεχνικής νοηματοδότησης: το πώς είναι γραμμένο ένα κείμενο είναι ευθέως ανάλογο με το τι θέλει να πει.

Σκηνή από την ταινία του Χρήστου Σιοπαχά (βλ. πιο κάτω)

Σκηνή από την ταινία του Χρήστου Σιοπαχά (βλ. πιο κάτω)

ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΣΥΓΚΡΙΣΗ “ΚΑΘΟΔΟΥ ΤΩΝ ΕΝΝΙΑ” ΚΑΙ “ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΕΝΟΣ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΥ”

123Δείτε τέλος πιο κάτω την κινηματογραφική εκδοχή του μυθιστορήματος σε σκηνοθεσία Χρήστου Σιοπαχά:

Δείτε επίσης τον συγγραφέα να αναφέρεται στην πρώτη έκδοση του κειμένου του, στο περιοδικό “Εποχές” το 1963:

http://www.hprt-archives.gr/V3/public/main/page-assetview.aspx?tid=8170&tsz=0&act=mMainView

Advertisements