Tags

, , , ,


Η Λυδία Κονιόρδου ως Άτοσσα (Εθνικό Θέατρο, 2006)

Η Λυδία Κονιόρδου ως Άτοσσα (Εθνικό Θέατρο, 2006)

Οι δύο είσοδοι της Βασίλισσας (Άτοσσας) εισάγουν το Πρώτο και το Δεύτερο Επεισόδιο των Περσών αντιστοίχως. Κατά τη συνήθη πρακτική του Αισχύλου — πρακτική με ιδιαίτερη εφαρμογή στους Πέρσεςοι δύο αυτές σκηνές χαρακτηρίζονται από συμμετρία και παραπληρωματικότητα: η μία αποτελεί ουσιαστικά αντεστραμμένο είδωλο της άλλης.

Η πρώτη είσοδος της Βασίλισσας ακολουθεί την Πάροδο-Πρόλογο του Χορού, κατά την οποία οι γέροντες Πέρσες με το τραγούδι και τον χορό τους δημιούργησαν δυσοίωνη ατμόσφαιρα αδημονίας για την επιστροφή του στρατού. Η δεύτερη είσοδος ακολουθεί τη ρήση του Αγγέλου, κατά την οποία τα κακά προαισθήματα επαληθεύτηκαν με τον πιο σκληρό και βίαιο τρόπο. Ακολουθεί επίσης το μακρό μοιρολόι του Χορού για το θερισμένο στάχυ των Περσών (το οποίο αφ’ εαυτού προαναγγέλλει τον Κομμό).

Και στις δύο εισόδους επικρατεί ζοφερή, απειλητική ατμόσφαιρα, η οποία επιτείνεται από τις αναφορές στις πρακτικές της λατρείας χθονίων θεοτήτων και στη μαγεία: στην πρώτη περίπτωση, το προφητικό όνειρο της Βασίλισσας προοιωνίζεται το κακό· στη δεύτερη, η ανάκληση του νεκρού Δαρείου, αν και έχει σκοπό τον εξιλασμό του Αλάστορος, οδηγεί στην αποκάλυψη των νέων συμφορών που έπονται. Στην πρώτη περίπτωση, το διακύβευμα είναι κυρίως η μοίρα της αυτοκρατορίας, όπως αυτή προσωποποιείται από τον δεσπότη της, το ὄμμα δόμων· στη δεύτερη, η Βασίλισσα στρέφει την προσοχή της αποκλειστικά στην ανθρώπινη μοίρα του παιδιού της, σχεδόν αγνοώντας την εκατόμβη της περσικής στρατιάς και ασχολούμενη ελάχιστα με την πολιτική διάσταση της συμφοράς.

H Ellen Lauren ως Άτοσσα (σκην. Anna Bogart, 2014)

H Ellen Lauren ως Άτοσσα (σκην. Anna Bogart, 2014)

Η παρουσία της Βασίλισσας και στις δύο σκηνές υπογραμμίζει το κένανδρον του άστεως των Περσών (βασικό μοτίβο της τραγωδίας είναι άδειασμα της Ασίας από τους άνδρες), αλλά και το κενό εξουσίας που οδήγησε στην πανωλεθρία αυτή. Και στις δύο περιπτώσεις η Βασίλισσα είναι κάτι που δεν υπήρξε ο γιος της ποτέ, ηγέτης. Η διερμήνευση του ονείρου είναι πράξη πολιτική και πρακτική, εφόσον θα οδηγήσει σε λήψη μέτρων προς αποφυγή της συμφοράς που το όνειρο προαναγγέλλει. Και απευθυνόμενη προς τα γηραλέα πιστώματα του Χορού πράττει κάτι που επίσης ο Ξέρξης παρέλειψε μέσα στον καταστροφικό του αυθορμητισμό: απευθύνεται σε συνετούς και σώφρονες συμβούλους. Επίσης πρακτική στόχευση έχει η ανάκληση του νεκρού Δαρείου: είναι πράξη εξιλασμού των χθονίων θεών — ένας από αυτούς είναι πια κατά κάποιο τρόπο και ο Δαρείος — με σκοπό πάλι την αποτροπή περαιτέρω συμφορών, αν και αυτή τη φορά προτεραιότητα της Βασίλισσας είναι πια ο γιος της. Όσο περισσότερο δεσπόζει η μορφή της Βασίλισσας, τόσο περισσότερο χλομιάζει ο Ξέρξης ως παντοκράτωρ βασιλεύς.

Η «περιπέτεια» της περσικής αυτοκρατορίας εμφαίνεται θεατρικά μέσα από τη συμμετρική αντίθεση στη σκηνοθεσία των δύο αυτών σκηνών. Στην πρώτη σκηνή, η Βασίλισσα έχει εγκαταλείψει τους χρυσεοστόλμους δόμους του Δαρείου — σύμβολο του ὄλβου τον οποίο επιδαψίλευσε στην αυτοκρατορία ο συνετός εκείνος βασιλιάς οὐκ ἄνευ θεῶν τινος και ο οποίος τώρα τίθεται εν κινδύνω. Σκοπός της είναι να προσφύγει στη νουθεσία του χορού μπροστά από ένα στέγος προφανώς ταπεινό, αλλά ἀρχαῖον, το οποίο παραπέμπει συνεπώς στην παλαιά σωφροσύνη και σοφία, η οποία είλκυε την εύνοια των θεών αντί να επισύρει τη θεοβλάβειαν. Στο Πρώτο Επεισόδιο η Άτοσσα εισέρχεται εν πλήρει βασιλική πομπή: η ἁρμάμαξα που κατά πάσα πιθανότητα τη μεταφέρει συνιστά κεντρικό οπτικό σύμβολο του έργου, μετωνυμία του περσικού όλβου, ο οποίος όμως, κατά τραγική ειρωνεία, έχει ήδη συντριβεί (κάτι σαν το φως των αστεριών, που φτάνει μεν σε μας, αλλά έχει σβήσει πριν από αιώνες). Η αρμάμαξα θα επανέλθει στο έργο, στον Κομμό, αφού πάνω σ’ αυτήν (πιθανότατα) εισέρχεται και ο Ξέρξης. Η διαφορά είναι ότι η αρμάμαξα του Ξέρξη είναι καθημαγμένη και κατακερματισμένη, όπως και ο στρατός του, όπως και η βασιλική του αξιοπρέπεια. Με τον ίδιο τρόπο και τα κουρελιασμένα ενδύματα του Ξέρξη απηχούν e contrario τη χλιδή με την οποία εισέρχεται η Βασίλισσα στο Πρώτο Επεισόδιο. Και βέβαια ανάμεσα στη χλιδή της πρώτης εισόδου της Βασίλισσας και την εξαθλίωση της επιστροφής του Ξέρξη στην Έξοδο μεσολαβεί, ως προπαρασκευαστικό στάδιο αλλά και ως προμάντεμα, η ταπεινωμένη δεύτερη είσοδος της Βασίλισσας: η Βασίλισσα εισέρχεται ἄνευ τ’ ὀχημάτων χλιδῆς τε τῆς πάροιθεν, με την ταπείνωση και τη συντριβή ενός ικέτη. Κατά πάσα πιθανότητα, στην πρώτη σκηνή η Βασίλισσα στεκόταν όρθια και ευθυτενής· ενώ στη δεύτερη σκηνή στρέφεται προς τον κάτω κόσμο και σύντομα (μάλλον) θα προβεί μαζί με τον Χορό στην τελετουργική προσκύνηση του ειδώλου του Δαρείου, η οποία απαιτούσε πλήρη οριζοντίωση επί του εδάφους (την ίδια τελετουργική προσκύνηση είχε προσφέρει σε αυτήν ο Χορός κατά την πρώτη σκηνή, αλλά όχι στον Ξέρξη στην Έξοδο): στο πρώτο επεισόδιο η Βασίλισσα εκπροσωπούσε ακόμη την αλκή της περσικής αυτοκρατορίας, άρα εδικαιούτο χαιρετισμό ως άνασσα· στη σκηνή της ανάκλησης του Δαρείου ό,τι απέμεινε πια από το κλέος των Περσών βρίσκεται, παραδόξως, στον Άδη, όπου εστάλη και το άνθος του στρατού: ο χορός προσκυνά τον Δαρείο, αλλά όχι τη Βασίλισσα.

 ghost darius atossa

Advertisements