Tags

, , , , , , , ,


ΠΡΙΝ ΠΡΟΧΩΡΗΣΕΤΕ ΣΤΟ ΠΙΟ ΚΑΤΩ ΚΕΙΜΕΝΟ ΔΙΑΒΑΣΤΕ:


Ο Ευριπίδης δεν είναι ο πρώτος που καταπιάνεται με τον μύθο της εκστρατείας των Επτά εναντίον της Θήβας. Ποιο είναι το στοιχείο που κάνει τις Φοίνισσες να ξεχωρίζουν από τις προγενέστερες δραματοποιήσεις του ιδίου μύθου; Δεν είναι άλλο, φυσικά, από τον τρόπο με τον οποίο ο Ευριπίδης διαχειρίζεται την πλοκή, δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο πλάθει καινούρια δραματική αφήγηση με πρώτη ύλη το παραδεδομένο μυθολογικό υλικό.

Ποια είναι τα συγκεκριμένα στοιχεία εκείνα που προσδίδουν στην προσέγγιση του Ευριπίδη προσωπικότητα και πρωτοτυπία; Η απάντηση δίδεται ακολούθως και αποτελείται από τέσσερα σκέλη. Σε αντίθεση με τον Αισχύλο, ο οποίος παρουσίασε ένα έργο στηριζόμενο στην προσωπικότητα του Ετεοκλή, ο Ευριπίδης στήνει μια πλοκή:

(α) περιπετειώδη και επεισοδιώδη·
(β) με δομική συμμετρία·
(γ) πολυπρόσωπη και πολυεστιακή·
(δ) διακειμενική και ανοιχτά διαλογική.

ΤΟ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΠΛΟΚΗΣ

Πριν προχωρήσουμε στην ανάλυση των πιο πάνω χαρακτηριστικών, ας δούμε διαγραμματικά πώς εξελίσσεται η πλοκή στις Φοίνισσες:

Διάγραμμα 1Διάγραμμα 2Διάγραμμα 3Α. ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΩΔΗΣ ΚΑΙ ΕΠΕΙΣΟΔΙΩΔΗΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ

Συγκρίνοντας τις Φοίνισσες με τους Επτά επί Θήβας του Αισχύλου παρατηρούμε ότι η σκηνική δράση των Επτά είναι περιορισμένη: η εντονότερη δραστηριότητα παρατηρείται κατά την Πάροδο του χορού. Στο έργο δεσπόζει η κεντρική «Σκηνή των Ασπίδων», που αποτελείται από επτά ζεύγη λόγων ανάμεσα στον Κατάσκοπο και τον Ετεοκλή. Επιπλέον, αν εξαιρέσουμε το νόθο μέρος, η τραγωδία του Αισχύλου περιλαμβάνει, εκτός από τον χορό των Θηβαίων παρθένων, μόνο τρία πρόσωπα, από τα οποία τα δύο είναι ανώνυμα: τον Ετεοκλή, τον Κατάσκοπο και τον Άγγελο.

Τα πράγματα στις Φοίνισσες είναι πολύ διαφορετικά. Το στοιχείο που εντυπωσίασε ήδη τους αρχαίους κριτικούς είναι η πολλαπλότητα των επεισοδίων, η έντονη και ζωηρότατη σκηνική δράση και κυρίως οι συνεχείς διαψεύσεις των προσδοκιών στο έργο αυτό. Ανατρέποντας συνεχώς τις παραδεδομένες εκδοχές του μύθου και ειδικά την αισχύλεια (βλ. παρακάτω), ο Ευριπίδης δημιουργεί μια πλοκή γεμάτη προκλήσεις, εκπλήξεις και σασπένς και μια δράση που εντυπωσιάζει χάρη στον όγκο και την ευρύτητά της – αν και ένας τουλάχιστον αρχαίος κριτικός βρήκε το έργο «παραφορτωμένο» (παραπληρωματικόν).

Συγκεκριμένα, μία από τις αρχαίες «Υποθέσεις» του έργου, η οποία αποδίδεται στον Αριστοφάνη τον Βυζάντιο, σημειώνει τα εξής:

Snip20151021_5Στην Εισαγωγή του υπομνήματός της, η Elizabeth Craik αναφέρεται στους διάφορους τρόπους με τους οποίους ο Ευριπίδης αυξάνει το σασπένς στην πλοκή του. Μεταφράζω ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα (σ. 41):

«Το γεγονός ότι η Ιοκάστη, που επιβίωσε από τις φρικώδεις αποκαλύψεις [σχετικά με τον γάμο και τα παιδιά της], είναι το πρόσωπο που εκφωνεί τον πρόλογο συνιστά την πρώτη έκπληξη. Το ότι αναφέρεται πως ο Οιδίπους είναι στο παλάτι θέτει το συναρπαστικό ερώτημα κατά πόσον οι δυο τους θα συναντηθούν επί σκηνής. Το ότι η Αντιγόνη εμφανίζεται, για να συνομιλήσει μαζί με έναν γέρο δούλο στην οροφή της σκηνής, δεν είναι κάτι που το περιμέναμε. Το ότι ο Πολυνείκης και όχι ο Ετεοκλής, ο υπερασπιστής της πόλης, είναι ο αδελφός που εισέρχεται πρώτος προκαλεί την ερεθιστική απορία κατά πόσον αδελφός και αδελφή θα συναντηθούν. Και βεβαίως υπάρχει διαρκές σασπένς αναφορικά με το πώς ακριβώς θα λάβει χώρα η αναπόφευκτη αδελφοκτονία. «Η αντιπαράθεση ανάμεσα στους δύο αδελφούς, στην οποία παρίσταται εν είδει διαιτητή και η Ιοκάστη, παρουσιάζεται με ζωηρότητα. Ακολούθως, η στρατιωτική συζήτηση ανάμεσα στον Κρέοντα και τον Ετεοκλή εισάγει σύγχρονους προβληματισμούς στη θεατρική σκηνή. Με τη σκηνή του Τειρεσία η ιστορία προσκτάται καινούρια προοπτική και η εθελούσια θυσία του Μενοικέα ασκεί άμεση επίδραση στους θεατές, πολύ περισσότερο επειδή τίποτα δεν μας έχει προετοιμάσει γι’ αυτήν και τίποτα στη συζήτηση που ακολουθεί δεν μειώνει τις εντυπώσεις που μας αφήνει. Οι εκτενείς αγγελικές ρήσεις ανακόπτουν την εξέλιξη της δράσης επί σκηνής, αλλά έχουν τη δική τους δυναμική. Και τέλος στην Έξοδο το ενδιαφέρον διατηρείται αμείωτο, χάρη στην άφιξη των σορών, την αναμενόμενη είσοδο του Οιδίποδα και την παρουσίαση της Αντιγόνης και του Κρέοντα από μια νέα, σκοτεινή γωνιά».».

Συμπληρώνει η Θάλεια Παπαδοπούλου (σ. 22-3):

«Το έργο είναι ιδιαιτέρως πλούσιο τόσο σε χαρακτήρες όσο και σε γεγονότα. Το σχέδιό του αποτελεί έξοχο παράδειγμα ‘ανοικτής’, αντί ‘κλειστής’, δομής [σ.σ. βλ. παρακάτω]· συγκεκριμένα στηρίζεται στον πολλαπλασιασμό τόσο των χαρακτήρων όσο και των επεισοδίων. […] Η πλοκή δεν εκτυλίσσεται γραμμικά ή παρουσιάζοντας τα δραματικά γεγονότα σε ευθεία εξέλιξη, αλλά βασίζεται σε αυτοτελείς, επεισοδιώδεις σκηνές. Δεν υπάρχει ένας κεντρικός χαρακτήρας, ο οποίος να κυριαρχεί στη δράση από την αρχή μέχρι το τέλος, αλλά διαφορετικοί χαρακτήρες διαδραματίζουν σημαντικό και κρίσιμο ρόλο σε διαφορετικά σημεία του έργου. Υπάρχουν γεγονότα στα οποία προσδίδεται βαρύτητα, αλλά που η ακριβής σχέση τους με την κύρια δράση είναι θέμα ερμηνείας. Τέτοια είναι η λειτουργία της σκηνής του Μενοικέα, η οποία έχει περιφερειακή σχέση με την κυρίως πλοκή, αλλά συμβάλλει με πολύ ενδιαφέροντα τρόπο στην προώθηση των βασικών θεμάτων του έργου. Και ο δραματικός χρόνος επίσης δεν είναι γραμμικός, αντίθετα το παρελθόν διακόπτει συνεχώς και επηρεάζει το παρόν υποβάλλοντας ότι τα γεγονότα συνδέονται μεταξύ τους και ότι παρόμοιες αλληλουχίες γεγονότων επαναλαμβάνονται. Η αιτιακή σύνδεση δεν ακυρώνεται, αλλά εμπλουτίζεται πάρα πολύ από παραλληλισμούς και αντιθέσεις, σχετικά με τις οποίες οι θεατές καλούνται συνεχώς να στοχαστούν».

Snip20151021_6

Β. ΔΟΜΙΚΗ ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ

Τέτοιες επεισοδιώδεις μορφές δόμησης της τραγωδίας, όπως αυτή των Φοινισσών, θέτουν το ερώτημα κατά πόσον το έργο παρουσιάζει δομική συνοχή και ενότητα. Το πρόβλημα καθίσταται οξύτερο, καθώς η σύγχρονη αντίληψη περί ενότητας είναι βαθιά επηρεασμένη από το δόγμα του Αριστοτέλη, ότι τα γεγονότα πρέπει να διαδέχονται το ένα το άλλο κατὰ τὸ εἰκὸς καὶ τὸ ἀναγκαῖον, δηλαδή έχοντας στενή συνάφεια και αιτιακή σχέση το ένα με το άλλο. Όμως αυτού του είδους η «κλειστή» δομή ΔΕΝ αποτελούσε προτίμηση του Ευριπίδη, ο οποίος προέκρινε πιο «ανοιχτές» δομές, στις οποίες η συμμετοχή του θεατή στην παραγωγή του νοήματος ήταν δυναμικότερη.

Δεν λείπει η αιτιακή σύνδεση στις πλοκές του Ευριπίδη. Παρατηρείται όμως παράλληλα, εξίσου συχνά, και η τάση να τονίζεται το ατομικό γεγονός, να προβάλλονται σκηνές των οποίων η άμεση συνάφεια με τα πριν και τα μετά γίνεται εμφανής μόνο αν υιοθετήσει κανείς έναν διαφορετικό τρόπο αντίληψης της δομής, πέραν του αριστοτελικού.

Αυτός ο τρόπος αντίληψης απαιτεί από τον θεατή να κινείται συνεχώς μπρος-πίσω στο έργο, να ανακαλεί ό,τι είδε και να ψάχνει σχέσεις ανάμεσα στις διάφορες δομικές μονάδες του έργου, δηλαδή σχέσεις ανάμεσα σε χωρία, σκηνές, επεισόδια, χαρακτήρες, θέματα ή μοτίβα. Ακριβώς επειδή σε αυτού του είδους τις «ανοιχτές» δομές ο βαθμός εμπλοκής του θεατή στη διαδικασία παραγωγής θεατρικού νοήματος είναι πολύ αυξημένος,  ως εκ τούτου και το νόημα πολύ πιο ρευστό και διαλογικό.

Την ύπαρξη αντιστοιχιών — σχέσεων παράθεσης (juxtaposition), αντίθεσης (contrast), παραλληλισμού (parallelism), συμμετρικής αντιστροφής (mirroring) ή απήχησης (evocation) — ανάμεσα στις διάφορες δομικές μονάδες του έργου μπορούμε να την αποδώσουμε περιληπτικά με τον όρο ΔΟΜΙΚΗ ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ.

Οι Φοίνισσες είναι γεμάτες από τέτοιες συμμετρικές σχέσεις. Το σχεδιάγραμμα που ακολουθεί αποτυπώνει τη διασύνδεση τόσο ανάμεσα σε σκηνές όσο και ανάμεσα σε πρόσωπα, τα οποία εμφανίζονται σε διαφορετικά σημεία του έργου, συχνά με αρκετή απόσταση το ένα από το άλλο. Το σχεδιάγραμμα δεν είναι φυσικά εξαντλητικό.

Snip20151021_7

Γ. ΠΟΛΥΕΣΤΙΑΚΟΤΗΤΑ

Βασικό εργαλείο στα χέρια του Ευριπίδη — και συνάμα τεκμήριο της μεγάλης τέχνης του ως δραματουργού — είναι, όπως σημειώσαμε πιο πάνω, η πληθώρα των προσώπων, καθένα από τα οποία λαμβάνει τη σκηνική προσοχή που του αναλογεί. Η ουσιαστική διαφορά, βεβαίως, δεν έγκειται στον αριθμό των προσώπων τόσο όσο στον τρόπο με τον οποίο ο Ευριπίδης τα χειρίζεται, ώστε να συνθέσει μια δραματική αφήγηση πολυεστιακή, μια αφήγηση δηλαδή στην οποία το χαρακτηρολογικό ενδιαφέρον να μην περιορίζεται σε ένα πρόσωπο. Το ενδιαφέρον των θεατών στις Φοίνισσες στρέφεται προς πολλούς και διαφορετικούς χαρακτήρες, των οποίων όμως η τραγική μοίρα είναι αλληλένδετη και διέπεται από την ισοβαρή επενέργεια αφενός της Αράς, αφετέρου των παθών της ανθρώπινης ψυχής.

Η πλοκή των Επτά στηρίζεται στη σκηνική αλληλεπίδραση του Ετεοκλή αφενός με τον χορό (στην αρχή του πρώτου και στο τέλος του δευτέρου επεισοδίου), αφετέρου με τον Κατάσκοπο (στον πρόλογο, αλλά κυρίως στο κεντρικό, δεύτερο επεισόδιο, τη μεγάλη «Σκηνή των Ασπίδων»).

Οι Φοίνισσες, αντίθετα, αναπτύσσουν παράλληλα και με σχεδόν ισότιμη βαρύτητα την τραγική ιστορία μιας ολόκληρης σειράς από πρόσωπα. Συγκεκριμένα παρουσιάζουν ΕΠΤΑ κύριους χαρακτήρες, κάποιοι από τους οποίους, όπως ο Μενοικέας, αποτελούν ίσως εφεύρημα του Ευριπίδη. Οι χαρακτήρες αυτοί πλαισιώνονται από άλλα, δευτερεύοντα πρόσωπα (τέσσερα τον αριθμό) και έναν εξωτικό χορό δεκαπέντε μελών, που δεν μπορεί παρά να έλκει κι αυτός την προσοχή με τα εξωτικά του κοστούμια και την ανατολίτικη χροιά της μουσικής του.

Οι Φοίνισσες δεν αφηγούνται, όπως οι Επτά, απλώς την πορεία του Ετεοκλή προς τη μοιραία και λυτρωτική για την πόλη πτώση. Οι Φοίνισσες είναι η τραγική ιστορία:

  • Τριών γερόντων γονέων: του Οιδίποδα, της Ιοκάστης και του Κρέοντα, που βλέπουν τα παιδιά τους να σκοτώνονται ανήμποροι να αντιδράσουν και παρασυρόμενοι, ο καθένας με τον τρόπο του, στον όλεθρο.Δύο γιων και αδελφών: ενός κυνικού αριβίστα, του Ετεοκλή, που δεν ορρωδεί προ ουδενός προκειμένου να παραμείνει στην εξουσία· και ενός ακατάσχετου εκδικητή, του Πολυνείκη, που, ενώ διατηρεί σαφώς το δίκιο με το μέρος του, χάνει το ηθικό του πλεονέκτημα τη στιγμή που αποφασίζει να εισβάλει στην πατρική του γη.
  • Δύο νέων παιδιών, ανύπαντρων και άτεκνων: μιας κόρης και αδελφής, της Αντιγόνης, που θα αναγκαστεί να ακολουθήσει τον πατέρα της στην εξορία και να ρισκάρει τη ζωή της θάβοντας τον «προδότη» όμαιμό της· και ενός αγνού απογόνου των Σπαρτών, του Μενοικέα, που θα επιλέξει να χύσει ο ίδιος το αμόλυντό του αίμα ως θυσία προς εξιλέωση του Άρη και προς τη σωτηρία της πατρίδας.

Snip20151021_9

Δ. ΔΙΑΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ-ΔΙΑΛΟΓΙΚΟΤΗΤΑ

Ο Ευριπίδης συνθέτει το έργο του θεωρώντας δεδομένο και επάναγκες ότι οι θεατές θα προβαίνουν συνεχώς σε συγκρίσεις με την προγενέστερη παράδοση, ειδικά με τις αφηγήσεις του μύθου των Επτά στην τραγωδία (κυρίως στον Αισχύλο και τον Σοφοκλή) αλλά και στο έπος (ιδιαίτερα στα έπη του Κύκλου, που σχετίζονται με τον μύθο των Λαβδακιδών) και τη λυρική ποίηση (κυρίως ένα σχετικό ποίημα του Στησιχόρου).

Οι Φοίνισσες είναι έργο συνειδητά διακειμενικό και διαλογικό: ο Ευριπίδης δεν ανακυκλώνει απλώς έναν μύθο που χειρίστηκαν κι άλλοι πριν από αυτόν· υπεισέρχεται σε ανοικτό, σχεδόν μεταθεατρικό διάλογο με τους προγενεστέρους και καλεί τους θεατές να εκτιμήσουν την εφευρετικότητα και την αποτελεσματικότητα των «διορθώσεών» του.

Ο διάλογος του Ευριπίδη με τους προγενεστέρους του είναι ανοικτός και ενίοτε απερίφραστος:

  • η αποδόμηση της Σκηνών των Ασπίδων, π.χ., δηλώνεται ρητά («δεν θα εξηγήσω με λεπτομέρειες…»)·
  • Ο «πεζός» ρεαλισμός, π.χ. στην τειχοσκοπία ή στην περιγραφή της μονομαχίας αντιστρέφει συνειδητά το επικό μεγαλείο του Αισχύλου, κλπ.

Μπορούμε να εντοπίσουμε έντεκα συνολικά, ιδιαιτέρως κρίσιμες αποκλίσεις ανάμεσα στις Φοίνισσες του Ευριπίδη αφενός, στον Αισχύλο και τις λοιπές προγενέστερες εκδοχές του μύθου των Επτά επί Θήβας αφετέρου. Οι διαφορές συγκεντρώνονται στον πίνακα που ακολουθεί και αναλύονται στο επόμενο κείμενο της σειράς.

Snip20151021_10ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΣΤΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ: