Tags

, , , , , , , , , , , , , ,


ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΑ:

ΣΧΕΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ:


Η ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΜΩΔΙΑ

Η Παράβαση είναι ιδιαίτερο γνώρισμα της Παλαιάς Κωμωδίας, το οποίο διακρίνει το θεατρικό αυτό είδος τόσο από την τραγωδία όσο και από τη μεταγενέστερη κωμική παράδοση.

Ο όρος παράβασις ετυμολογείται από το ρήμα παραβαίνω, που σημαίνει, στα συμφραζόμενα του θεάτρου, «προσεγγίζω τους θεατές», κάνω ένα βήμα προς το μέρος τους. Την κίνηση αυτή προς τους θεατές την κάνει ο χορός, ο οποίος, στο μέρος αυτό της κωμωδίας, μιλά απευθείας στους θεατές. Το μήνυμά του είναι συνδυασμός επαίνων, ψόγων και συμβουλών.

Στην Παράβαση, με άλλα λόγια, ο χορός δεν ενδιαφέρεται καθόλου να διατηρήσει τη λεγόμενη «θεατρική ψευδαίσθηση», δηλαδή τη συνειδητά πλαστή εντύπωση ότι ο κόσμος της σκηνής είναι πραγματικός και ότι τον παρατηρούμε χωρίς αυτός να μας παρατηρεί (σαν να έχουμε αφαιρέσει τον «τέταρτο τοίχο» από ένα σπίτι και κοιτάμε απ᾽ έξω τι συμβαίνει μέσα). Η θεατρική ψευδαίσθηση διαλύεται, όταν υπάρχει επικοινωνία μεταξύ της σκηνής και των θεατών, όταν οι ηθοποιοί επί σκηνής επιδεικνύουν συναίσθηση ότι παίζουν θέατρο.

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της Παράβασης είναι η δραματική ταυτότητα του χορού στο σημείο αυτό του έργου. Ο χορός αφαιρεί συμβολικά μέρος από το θεατρικό κοστούμι του, αλλά όχι ολόκληρο. Με αυτή την κίνηση δηλώνεται ότι στην Παράβαση ο χορός δεν είναι απλώς και μόνο πια ένα πρόσωπο του έργου, αλλά έχει πολυδύναμη ταυτότητα: μιλά ΚΑΙ ως πρόσωπο του έργου (μορφή, δηλαδή, που ανήκει στον πλαστό κόσμο της παράστασης, π.χ. ως «νεφέλες») ΚΑΙ ως Αθηναίος πολίτης (δηλαδή αληθινός άνθρωπος, που εκείνη τη δεδομένη στιγμή επιτελεί το δημόσιο λειτούργημα της συμμετοχής σε ένα δραματικό χορό) ΚΑΙ ως φερέφωνο του ποιητή (ο κορυφαίος του χορού μιλά ως εκπρόσωπος του κωμικού δημιουργού πάνω στη σκηνή — κάποιες φορές, όπως στο έργο μας, ακόμη και ως ο ίδιος ο ποιητής, σε πρώτο ενικό πρόσωπο).

Snip20131207_2

Εθνικό Θέατρο (2001)

Στην Παράβαση, ο χορός σχολιάζει την επικαιρότητα, πάνω από όλα όμως προεκτείνει και συνοψίζει τον ηθικό προβληματισμό του έργου. Εδώ ανακεφαλαιώνονται όλα τα μεγάλα θέματα του έργου. Ο τόνος είναι γενικά σοβαρός, ειδικά στην κυρίως παράβαση — πιο σοβαρός τουλάχιστον από ό,τι στο υπόλοιπο έργο. Αλλά, ακόμη και όταν ο λόγος είναι πιο ευτράπελος, όπως ειδικά στο αντεπίρρημα των «Νεφελών» και το παράπονο της Σελήνης, τα θέματα που θίγονται είναι πολύ σοβαρά και ως τέτοια καλούνται οι θεατές να τα λάβουν υπόψη.

Στην Παράβαση, με άλλα λόγια, είναι πια εντελώς εμφανής η διδακτική αποστολή της Κωμωδίας, καθώς και το γνώρισμα εκείνο που οι αρχαίοι γραμματικοί ονόμασαν ΣΠΟΥΔΑΙΟΓΕΛΟΙΟΝ: να λες σοβαρά πράγματα με χιούμορ, να περικλείεις σοβαρά μηνύματα σε ιλαρό περιτύλιγμα.

Από την άποψη της πλοκής, η Παράβαση χωρίζει συνήθως το έργο σε δύο μέρη. Κανονικά, όπως είπαμε, στο πρώτο μέρος ο κωμικός ήρωας αγωνίζεται να επιβάλει τα σχέδιά του (που συνιστούν πλάνο για έξοδο από την κρίση που τον ταλανίζει). Οι προσπάθειες αυτές κορυφώνονται στον Επιρρηματικό Αγώνα, στον οποίο ο βασικός Ανταγωνιστής κατατροπώνεται. Μετά την Παράβαση, ακολουθεί σειρά ιαμβικών σκηνών, στις οποίες ο κωμικός ήρωας ανταμείβει ή τιμωρεί αναλόγως όσους το αξίζουν. Όπως επισημάναμε και πάλι, όμως, αυτή η δομή δεν τηρείται στις «Νεφέλες», όπου οι δύο επιρρηματικοί αγώνες έπονται της Παράβασης και όπου ο Στρεψιάδης δεν επικρατεί παρά στο τέλος — και εκεί πάλι αμφιβόλως.

Το δομικό σχήμα της “πλήρους” Παράβασης αποδίδεται στο πιο κάτω σχεδιάγραμμα:

H Παράβαση στην Παλαιά Κωμωδία

Σε αρκετά έργα του Αριστοφάνη το πλήρες σχήμα της Παράβασης δεν τηρείται: ορισμένα από τα δομικά μέρη απουσιάζουν, εμφανίζονται αλλοιωμένα ή σε άλλη θέση. Υπάρχουν και έργα που δεν έχουν καθόλου Παράβαση.

Ο πιο κάτω πίνακας παρουσιάζει την κατανομή της Παράβασης στις έντεκα σωζόμενες αριστοφανικές κωμωδίες:

H Παράβαση στην Παλαιά Κωμωδία (2)

Περισσότερα για την Παράβαση στην αριστοφανική κωμωδία μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Slide01

Εθνικό Θέατρο (2012)

Η ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΣΤΙΣ “ΝΕΦΕΛΕΣ”

Οι «Νεφέλες» παρουσιάζουν «πλήρη» Παράβαση, που αποτελείται από δύο μέρη:

(α) Την «κυρίως παράβαση» (Νεφ. 666-717), στην οποία ο χορός απευθύνεται στους θεατές εξ ονόματος του ποιητή. Η κυρίως παράβαση διαιρείται εσωτερικά στο «κομμάτιον» και τους «αναπαίστους» (για τους όρους βλ. παρακάτω)·

(β) Τη λεγόμενη «επιρρηματική συζυγία» (Νεφ. 718-779), στην οποία ο χορός μιλά με τη διπλή ταυτότητα, από τη μια του προσώπου της παράστασης (εδώ δηλαδή τα μέλη του χορού μιλούν ως «νεφέλες») και από την άλλη, ταυτόχρονα, του Αθηναίου πολίτη, που νουθετεί τους συμπατριώτες του. Στην επιρρηματική συζυγία ο χορός εκφωνεί εις διπλούν και εναλλακτικά ένα χορικό και ένα απαγγελλόμενο μέρος. Η πρώτη δυάδα αποτελείται από την «ωδή» (χορικό) και το «επίρρημα» (απαγγελλόμενο)· η δεύτερη, αντιστοίχως, από την «αντωδή» και το «αντεπίρρημα».

Το «κομμάτιον» είναι η εισαγωγή στην παράβαση (προκήρυγμα τῆς παραβάσεως). Ο χορός αποχαιρετά τους υποκριτές — εν προκειμένω, τον Στρεψιάδη, ο οποίος επαινείται ξανά για την τόλμη του να υποστεί τέτοιες ταλαιπωρίες στα γεράματα — και κινείται προς τους θεατές για την «κυρίως παράβαση».

Η «κυρίως παράβαση» είναι γνωστή και ως ἀνάπαιστοι (από το μέτρο στο οποίο είναι συνήθως γραμμένοι αυτοί οι στίχοι στο πρωτότυπο). Στο μέρος αυτό της Παράβασης ο χορός επαινεί τον κωμικό ποιητή και επιτίθεται κατά των αντιπάλων του. Σε κάποιες περιπτώσεις, οι καταληκτικοί στίχοι των αναπαίστων απαγγέλλονται με καταιγιστικό ρυθμό· ως εκ τούτου αποκαλούνται πνῖγος. Τα αναπαιστικά μέτρα στηρίζονται στην εναλλαγή δύο βραχειών και μιας μακράς συλλαβής ( υ υ -).

Στην Κυρίως Παράβαση των «Νεφελών», ο χορός δεν μιλά απλώς εκ μέρους του ποιητή, όπως αλλού, αλλά ως ο ποιητής ο ίδιος, σε πρώτο ενικό πρόσωπο: ο χορός δηλαδή «ξεχνά» ότι είναι οι Νεφέλες και γίνεται το φερέφωνο του Αριστοφάνη. Ο «Αριστοφάνης» μέμφεται τους θεατές γιατί δεν μπορούν πια, όπως παλαιότερα, να ξεχωρίσουν ανάμεσα στις καλές και κακές κωμωδίες: απόδειξη το γεγονός ότι οι Νεφέλες απέτυχαν στην πρώτη τους παράσταση ηττημένες από έργα πολύ κατώτερα. Ο ίδιος δεν επιχείρησε να εξαπατήσει τους θεατές με φτηνά και αισχρά κωμικά κολπάκια. Δεν χτύπησε δημόσιους άνδρες όταν αυτοί ήταν σε θέση αδυναμίας παρά μόνο όταν μεσουρανούσαν και έβλαπταν την πόλη. Δεν αντέγραψε με άγαρμπο τρόπο τα έργα άλλων, όπως αντέγραψαν αυτόν οι ανταγωνιστές του. Αντιθέτως, κατέβαλλε μέγιστη προσπάθεια να παρουσιάζει κάτι φρέσκο και έξυπνο κάθε φορά.  

Η «ωδή» των Νεφελών είναι θρησκευτικός ύμνος προς τον Δία, τον Ποσειδώνα, τον Αιθέρα και τον Ήλιο. Ο χορός εδώ παύει πια να μιλά ως «Αριστοφάνης» και αναλαμβάνει ξανά την ταυτότητα των Νεφελών. Η αντίστοιχη «αντωδή» παρακάτω συνεχίζει την επίκληση επικαλούμενη τον Απόλλωνα, την Άρτεμη και, με περισσότερη έμφαση από ό,τι προηγουμένως, τον Διόνυσο.

Στο «Επίρρημα» και το «Αντεπίρρημα» συνεχίζεται το μοτίβο του ψόγου προς τους Αθηναίους σε πιο ευτράπελο, όμως, τόνο συγκριτικά με την «κυρίως παράβαση». Τα μέλη του χορού, ως Νεφέλες πια ξανά, κατηγορούν τους Αθηναίους ότι τις παραμελούν στη δημόσια λατρεία, αν και η προσφορά τους προς την πόλη είναι ποικίλη και τεράστια. Οι Νεφέλες επιχειρούν — δεν τα καταφέρνουν πάντοτε, διότι η βλακεία εν τέλει δεν παλεύεται! — να εμποδίσουν τους Αθηναίους να διαπράξουν τραγικά σφάλματα, όπως απονενοημένες εκστρατείες και καταστροφικές εκλογές πολιτικών αρχόντων, ή έστω τους συμβουλεύουν πώς να επανορθώσουν.

Στο Αντεπίρρημα, οι Νεφέλες μεταφέρουν παρόμοια παράπονα της Σελήνης, που επίσης ευεργετεί τον αθηναϊκό δήμο — και αυτή χωρίς τα ανάλογα ανταλλάγματα. Η Σελήνη παραπονιέται ότι οι Αθηναίοι δεν τηρούν το θρησκευτικό ημερολόγιο (που προβλέπει συγκεκριμένες υποχρεώσεις προς τους θεούς κάθε μέρα): δεν κάνουν αυτά που πρέπει, όταν πρέπει, με αποτέλεσμα να επισύρουν την οργή των θεών.

Slide8

Ο ΧΟΡΟΣ ΤΩΝ ΝΕΦΕΛΩΝ ΣΤΗΝ Α’ ΠΑΡΑΒΑΣΗ

Είναι πολύ κρίσιμο το ότι στην Παράβαση των «Νεφελών» ο χορός επικρίνει τους θεατές για την αδυναμία τους να ξεχωρίσουν ανάμεσα στο καλό και στο κακό είτε αυτό έχει να κάνει με τις κρίσεις τους στους θεατρικούς διαγωνισμούς είτε με τους ανθρώπους που εκλέγουν για να τους εκπροσωπήσουν είτε με τις θρησκευτικές τους πρακτικές.

Η αδυναμία του Στρεψιάδη να διακρίνει ποια είναι η ορθή διέξοδος από τα προβλήματά του και η κακή κρίση που τον οδηγεί να καταφύγει σε ανθρώπους που μόνο να δυσχεράνουν τη θέση του μπορούσαν προβάλλεται στο φόντο της Πόλης εν γένει: οι Αθηναίοι είναι γενικώς ανίκανοι να ξεχωρίσουν το ευσεβές από το ασεβές στη θρησκεία, το δίκαιο από το άδικο στην ηθική, το ποιοτικό από το μη ποιοτικό στην ποιητική. Όπως είπαμε, η Παράβαση είναι το σημείο όπου συμπυκνώνεται η βασική θεματολογία ή το «μήνυμα» των έργων της Παλαιάς Κωμωδίας. Οι συνδέσεις ανάμεσα στο περιεχόμενο της Παράβασης και στην πλοκή είναι έμμεσες, αλλά είναι σαφείς.

ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΠΤΥΧΕΣ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

Λεπτομερέστερα σχόλια για επιμέρους πτυχές της Α᾽ Παράβασης μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

A4

Η Παράβαση, όπως τη φαντάστηκε ο Χρήστος Γουσίδης