Tags

, , , , , , , , , , , , , , , ,


ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΑ:


ΟΙ ΙΑΜΒΙΚΕΣ ΣΚΗΝΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΑ ΚΩΜΩΔΙΑ

Τυπικό στοιχείο της κωμωδίας αποτελούν οι λεγόμενες «Ιαμβικές Σκηνές», οι οποίες κατά κανόνα ακολουθούν μετά τον Επιρρηματικό Αγώνα και την Παράβαση. Όπως είδαμε, μέχρι τότε, υπό κανονικές συνθήκες πάντα, ο Κωμικός Ήρωας έχει καταβάλει τους εχθρούς του, έχει ξεπεράσει την κρίση που τον ταλάνιζε και έχει δημιουργήσει έναν καινούριο, πιο δίκαιο κόσμο, στον οποίο είναι απόλυτος κυρίαρχος.

Οι «Ιαμβικές Σκηνές» είναι σειρά επεισοδίων, στα οποία ενώπιον του κωμικού ήρωα εμφανίζονται ένας-ένας διάφοροι χαρακτήρες, στην πλειονότητά τους πρώην αντίπαλοί του, που εξευτελίζονται και γελοιο-ποιούνται. Μερικές φορές την πομπή συμπληρώνουν άνθρωποι που το προηγούμενο καθεστώς τους είχε αδικήσει και που τώρα, σ᾽ αυτό τον «γενναίο καινούριο κόσμο», λαμβάνουν επιτέλους την αμοιβή τους.

Ο θρίαμβος του κωμικού ήρωα επισφραγίζεται με ένα τρικούβερτο γλέντι στην Έξοδο. Αυτή την τυπική δομή επιχειρεί να φέρει στο μυαλό των θεατών του ο Αριστοφάνης σε αυτό το σημείο των «Νεφελών», με σκοπό βέβαια να την ανατρέψει.

Slide5

 ΟΙ ΙΑΜΒΙΚΕΣ ΣΚΗΝΕΣ ΣΤΙΣ «ΝΕΦΕΛΕΣ»

Η ενότητα χωρίζεται στις ακόλουθες πέντε σκηνές:

(α) Στίχοι 1335-1373: Ο Φειδιππίδης αποφοιτά από το Φροντιστήριο και επιστρέφει στο σπίτι του πατέρα του.

(β) Στίχοι 1374-1421: Ο Στρεψιάδης παίρνει θάρρος βλέποντας τον «ανανεωμένο» Φειδιππίδη, ο οποίος προφανώς έχει μάθει πώς να στρεψοδικεί.

(γ) Στίχοι 1422-1476: Ο Στρεψιάδης διώχνει κακήν κακώς τον πρώτο δανειστή του.

(δ) Στίχοι 1477-1523: Την ίδια και χειρότερη μοίρα έχει και ο δεύτερος δανειστής.

(ε) Στίχοι 1524-1541: Ο χορός κλείνει την ενότητα με ένα «προφητικό» σχόλιο για το μέλλον του Στρεψιάδη.

Slide200Slide201Slide202Slide203Slide204

ΟΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΙΑΜΒΙΚΩΝ ΣΚΗΝΩΝ ΣΤΙΣ «ΝΕΦΕΛΕΣ»

Όπως είδαμε στην Παράβαση, ο Αριστοφάνης θεωρούσε τις «Νεφέλες» ένα από τα εξυπνότερα, πιο περίτεχνα έργα του. Αυτοέπαινοι τέτοιου είδους είναι συνηθισμένοι στις Παραβάσεις· ανήκουν στις συμβάσεις που τις διέπουν. Παρόλα αυτά, όμως, στην περίπτωση των «Νεφελών» ο Αριστοφάνης δικαίως… ευλογεί τα γένια του: παίζει όντως πανέξυπνα με τα συστατικά της Κωμωδίας ως θεατρικού είδους στο έργο αυτό. Ο τρόπος με τον οποίο χειρίζεται και τις Ιαμβικές Σκηνές συνηγορεί προς αυτό.

Ο Επιρρηματικός Αγώνας έχει μόλις τελειώσει. Νικητής είναι ο Άδικος Λόγος, όπως προτιμούσε ο Στρεψιάδης. Ο Φειδιππίδης εγγράφεται στο Φροντιστήριο, για να λάβει την εκπαίδευση εκείνη που θα του επιτρέψει να λυτρώσει τον πατέρα του. Σε αντίθεση με τον ανεπίδεκτο Στρεψιάδη, ο Φειδιππίδης αποφοιτά μετά πολλών επαίνων. Θεωρητικά, λοιπόν, ο Στρεψιάδης έχει «νικήσει», άρα στα επεισόδια που ακολουθούν αναμένουμε να τον δούμε να θριαμβεύει και να ξεφτιλίζει τους εχθρούς του, όπως απαιτεί η σύμβαση της Κωμωδίας.

Και όντως: σε δύο διαδοχικές σκηνές θα διώξει κακήν κακώς τους δανειστές του ασκώντας τους εξωφρενική ψυχολογική, ακόμη και σωματική βία. Πριν από τις σκηνές αυτές μάλιστα ο Στρεψιάδης στέλνει τον Φειδιππίδη στο σπίτι προετοιμάζοντάς τον ότι, μόλις ξεμπερδέψει με τους δανειστές, θα επιστρέψει, για να του στρώσει το μεγάλο τσιμπούσι του θριάμβου. Εκ πρώτης όψεως η κωμωδία θα μπορούσε να τελειώσει εδώ.

Όμως ο Αριστοφάνης δεν αφήνει αμφιβολίες ότι ο θρίαμβος του Στρεψιάδη είναι καταχρηστικός· είναι γλυκός για τον ίδιο, αλλά δεν μπορεί παρά να είναι πρόσκαιρος, διότι το άδικο δεν ευλογείται. Όσο πιο κουτοπόνηρη και αποκρουστική είναι η συμπεριφορά του Στρεψιάδη στα δύο επεισόδια που θα μελετήσουμε πιο κάτω, τόσο πιο επάξια φαίνεται η τιμωρία που θα υποστεί στα χέρια του γιου του στην αμέσως επόμενη ενότητα, έστω κι αν αυτή είναι ακόμη πιο αποκρουστική.

Slide6

Κατά τη γνωστή του πρακτική, λοιπόν, ο Αριστοφάνης στις «Νεφέλες» υπονομεύει τη συνηθισμένη λειτουργία αλλά και τον τόνο των Ιαμβικών Σκηνών. Υπό κανονικές συνθήκες, οι Ιαμβικές Σκηνές αποπνέουν αύρα θριάμβου, αλλά επίσης, πάνω από όλα, δικαιοσύνης. Ο εξευτελισμός των αντιπάλων του κωμικού ήρωα είναι η επάξια πληρωμή που λαμβάνουν για τις συμφορές που έχουν προκαλέσει. Εδώ όμως τα πράγματα είναι διαφορετικά. Οι δύο δανειστές απλά απαιτούν ό,τι δικαιωματικά τους ανήκει· όμως αντί για τα λεφτά τους εισπράττουν βάρβαρη, αδιάντροπη βία. Το σλάπστικ είναι και πάλι συνηθισμένος μηχανισμός παραγωγής χιούμορ στις Ιαμβικές Σκηνές. Εδώ όμως η βία δεν προκαλεί γέλιο, αλλά αμηχανία στους θεατές που έχουν ευαίσθητες κεραίες. Η αίσθηση ότι τιμωρούνται οι «κακοί», απαραίτητο ηθικό υπόστρωμα στο μέρος αυτό ενός κωμικού έργου, απουσιάζει από τις Ιαμβικές Σκηνές των «Νεφελών».

Έτσι λοιπόν, με τη συμπεριφορά του, αντί να θριαμβεύει, ο Στρεψιάδης καταδικάζει τον εαυτό του στη συνείδηση των θεατών και ανοίγει περισσότερο τον λάκκο του. Κάθε βρισιά που εκτοξεύει κατά του Πρώτου Δανειστή και κάθε ξυλιά με την οποία φορτώνει τον Δεύτερο θα του επιστραφεί εντός ολίγου στο πολλαπλάσιο!

Η πραγματική δικαιοσύνη, επομένως, θα επέλθει στις δύο επόμενες ενότητες, πρώτα στον Αγώνα μεταξύ Στρεψιάδη και Φειδιππίδη και αργότερα στην Έξοδο. Και πάλι όμως θα είναι, όπως θα δούμε, άβολη, προβληματική δικαιοσύνη: γιατί το έγκλημα δεν τιμωρείται με άλλα εγκλήματα. 

Στην πρώτη σκηνή της ενότητας, το έργο δείχνει να ξαναρχίζει από την αρχή: ο Στρεψιάδης αγωνιά και πάλι για την τύχη του, καθώς οι μέρες περνούν και το τέλος του μήνα πλησιάζει. Τώρα όμως η αλλαγή είναι σαφής: ο Φειδιππίδης σπουδάζει στο Φροντιστήριο· κι αν η μαθητεία του εκεί έχει φέρει αποτελέσματα, ο Στρεψιάδης θα γλυτώσει. Τα χαράς ευαγγέλια του τα μεταφέρει ο Σωκράτης, ο οποίος τον πληροφορεί ότι μπορεί πλέον να παραλάβει έτοιμο τον γιο του. Ο Στρεψιάδης εκστασιάζεται.

Στην πρώτη του συνάντηση με τον ανανεωμένο Φειδιππίδη ο Στρεψιάδης παίρνει και θάρρος και ιδέες για το πώς να αντιμετωπίσει τους δανειστές του. Ο Φειδιππίδης ξέρει πια να παίζει με τις λέξεις («η στερνή και η πρώτη μέρα» δεν είναι μία μέρα, λέει, αλλά δύο!) και να πλάθει αληθοφανή παραμύθια για παραπλάνηση (ο Σόλωνας, λέει, εφηύρε σύστημα υπέρ του λαού που χρωστά, αλλά οι σημερινές αρχές το διέφθειραν). Με τέτοιο γιο, συμπεραίνει ο χαζο-Στρεψιάδης, δεν έχω τίποτα να φοβηθώ!

Και πράγματι, όταν έρχεται ο πρώτος δανειστής, ο «Πασίας», συνδημότης του Στρεψιάδη, ο γέροντας χρησιμοποιεί ένα μείγμα από αδιάντροπες υπεκφυγές, ψέματα και σοφιστείες, καθώς και ένα είδος «ελέγχου» όπως αυτός στον οποίο τον είχε υποβάλει ο Σωκράτης προηγουμένως, ώστε να διώξει τον δανειστή του κακήν κακώς. Παρότι ο A´ Δανειστής έχει έλθει με καλή διάθεση, ως χωριανός προς χωριανό, και χωρίς σκοπό να οδηγήσει τα πράγματα στα άκρα (δείχνει μάλιστα να θέλει να αποφύγει το δικαστήριο, αν αυτό είναι δυνατόν), ο Στρεψιάδης τον κοροϊδεύει ανοικτά και κοκορεύεται για τη σοφιστική εκπαίδευση του Φειδιππίδη, που θα τον απαλλάξει από κάθε κατηγορία.

Η συμπεριφορά του Στρεψιάδη απέναντι στον δεύτερο δανειστή, τον «Αμυνία», είναι ακόμη χειρότερη. Ο Β´ Δανειστής έρχεται από θέση αδυναμίας, σχεδόν σαν ικέτης τραγωδίας, καθώς έχει τραυματιστεί σε ιππικό ατύχημα και χρειάζεται επειγόντως τα χρήματά του. Ο Στρεψιάδης όμως δεν σέβεται τίποτα. Αρχικά, ειρωνεύεται τον ανήμπορο «ικέτη» (κάτι που από μόνο του εγείρει ηθικούς προβληματισμούς). Αργότερα, τον υποβάλλει και αυτόν σε σοφιστικό έλεγχο και εφόσον δεν μπορεί να απαντήσει στις γελοίες ερωτήσεις του (που επίσης ανακαλούν γνώσεις — ο Θεός να τις κάνει! — που αποκόμισε στο Φροντιστήριο), κρίνει ότι δεν είναι άξιος να πάρει πίσω τα λεφτά του! Τέλος τον αποδιώχνει χτυπώντας τον με τη βουκέντρα, λες κι ο δανειστής είναι ο ίδιος ένα από τα άλογα που τόσο αγαπά!

Βλέποντας αυτή τη συμπεριφορά ο χορός αποκαλεί τον Στρεψιάδη «σοφιστή» και προβλέπει ότι το τέλος του θα είναι άσχημο: τις προστυχιές που κάνει τώρα — και που έστειλε τον γιο του να διδαχθεί — θα τις βρει στο κεφάλι του.

A6

Ο Στρεψιάδης παραλαμβάνει περιχαρής τον γιο του από το Φροντιστήριο. Ο νεαρός είναι έτοιμος πια να συντρίψει κάθε αντίπαλο του πατέρα του. (Σκίτσο: Χρήστος Γουσίδης)

Ο ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ ΣΤΙΣ ΙΑΜΒΙΚΕΣ ΣΚΗΝΕΣ

Στις σκηνές αυτές ο Στρεψιάδης επιτυγχάνει επιτέλους αυτό που επιθυμούσε από την αρχή: διώχνει τους δανειστές του με τον πιο βίαιο και άκομψο τρόπο αρνούμενος να πληρώσει τα χρέη του.

Το ενδιαφέρον είναι πως το έργο της αποπομπής των δανειστών δεν το επωμίζεται ο Φειδιππίδης, ο οποίος έλαβε και την ανάλογη σοφιστική παιδεία, αλλά ο Στρεψιάδης ο ίδιος, γεμάτος αυτοπεποίθηση και με τη βεβαιότητα πως ό,τι και να κάνει, όποια αδικία και να διαπράξει (ακόμη και αν ασκήσει σωματική βία κατά συμπολίτη του, όπως κάνει στην περίπτωση του Β´ Δανειστή), ο γιος του θα τον απαλλάξει στο δικαστήριο.

Η σκοπιμότητα της επιλογής είναι φυσικά χιουμοριστική: ο Στρεψιάδης ήταν κακός μαθητής, άρα και η εφαρμογή των σοφιστικών αρχών είναι αναλόγως άγαρμπη, κωμική, αλλά και εξοργιστική, τόσο που να προετοιμάζει τους θεατές να δεχθούν τη σκληρή και παράνομη τιμωρία του Στρεψιάδη στην αμέσως επόμενη ενότητα ως φυσική συνέπεια των επιλογών του.

A7

Ο Στρεψιάδης διώχνει κακήν κακώς τον Α᾽ Δανειστή (σκίτσο: Χρήστος Γουσίδης)

Ο ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΣΤΙΣ ΙΑΜΒΙΚΕΣ ΣΚΗΝΕΣ

Ο Σωκράτης έχει μικρό, εργαλειακό ρόλο στις σκηνές αυτές: να παραδώσει τον ανανεωμένο Φειδιππίδη στον πατέρα του και να τον διαβεβαιώσει ότι ο σκοπός έχει επιτευχθεί.

Η σκοπιμότητα της παρουσίας του όμως, έστω και στο σύντομο πέρασμά του από τη σκηνή, είναι μεγάλη. Δεν έχουμε τελειώσει με τον Σωκράτη· αυτό είναι το υπονοούμενο. Η διαφθορά και η καταστροφή του Στρεψιάδη δεν είναι το τέλος της κωμωδίας.

Ο ΦΕΙΔΙΠΠΙΔΗΣ ΣΤΙΣ ΙΑΜΒΙΚΕΣ ΣΚΗΝΕΣ

Η εικόνα του Φειδιππίδη στην ενότητα αυτή μας προετοιμάζει για το φρικτό θέαμα που θα δούμε στην επόμενη. Ο Φειδιππίδης έχει γίνει κανονικός σοφιστής: χλομός στην όψη, όπως οι μαθητές του Φροντιστηρίου, γρήγορος στη γλώσσα και ξεδιάντροπος στην ψυχή.

Δεν διστάζει να πλάσει ολόκληρο παραμύθι για την περί χρεών νομοθεσία του Σόλωνα και να προβεί σε κραυγαλέα παρερμηνεία μιας πολύ κοινής έκφρασης, προκει­μένου να χαρίσει στον παρέα του ένα νομικίστικο επι­χείρημα κατά των δανειστών του.

Η στάση του Φειδιππίδη γεμίζει ευφορία τον Στρεψιάδη (τόση που τον κάνει να ψέλνει εγκώμια στον εαυτό του στη γλώσσα της υψηλής ποίησης!), αλλά σύντομα θα του προκαλέσει τόσο (σωματικό!) πόνο όση του δίνει εδώ χαρά.

A8

Ο Στρεψιάδης κυνηγά τον Β᾽ Δανειστή (σκίτσο: Χρήστος Γουσίδης)

ΟΙ ΔΥΟ ΔΑΝΕΙΣΤΕΣ

Slide1Ο Α´ Δανειστής είναι συγχωριανός και προφανώς συνομήλικος του Στρεψιάδη (ή έστω κοντά στην ηλικία του). Οι λεπτομέρειες αυτές είναι σημαντικές, διότι ορίζουν μεταξύ των δύο μια σχέση που δεν στηρίζεται μόνο στην έννομη υποχρέωση του χρεώστη προς τον δανειστή, αλλά κυρίως στην αἰδῶ, τη βαθύτερη ηθική (σχεδόν θρησκευτική) ανάγκη να αντιμετωπίζεις με σεβασμό τον άνθρωπο με τον οποίο σε συνδέουν ορισμένοι δεσμοί (π.χ. κοινής καταγωγής). Αυτό τουλάχιστον νιώθει ο Α´ Δανειστής, αλλά προφανώς τα συναισθήματά του δεν τα συμμερίζεται ο Στρεψιάδης!

Το όνομα «Πασίας», όπως και το όνομα «Αμυνίας», δεν αναφέρεται στο κείμενο. Πρόκειται για εικασία των αρχαίων Σχολιαστών, η οποία στην προκειμένη περίπτωση στηρίζεται στο ποσό που ο Στρεψιάδης χρωστά στον Α´ Δανειστή (δώδεκα μνες, βλ. στ. 22).

Ο Β´ Δανειστής ταυτίζεται από τους Βυζαντινούς με τον Αμυνία που αναφέρεται στον στ. 32. Στον Αμυνία ο Στρεψιάδης χρωστούσε «τρεις μνες για δυο τροχούς κι ένα σκαμνάκι» (στ. 33). Η οφειλή στον Β´ Δανειστή δεν προσδιορίζεται ούτε υπάρχουν άλλες λεπτομέρειες που να μας επιτρέπουν να ταυτίσουμε τους δυο χωρίς αμφιβολία.

Σε κάθε περίπτωση, οι δύο Δανειστές δεν είναι ιστορικά πρόσωπα (γνωστοί Αθηναίοι της εποχής, δηλαδή), αλλά σύμβολα της ιδέας του «δανειστή», επομένως οι ταυτίσεις δεν προσφέρουν πολλά.

Η ουσία είναι ότι ο Β´ Δανειστής διαφέρει πολύ από τον Α´ και είναι σε αυτές τις διαφορές που ο Αριστοφάνης επενδύει κωμικά. Ο Α´ Δανειστής είναι κάποιας ηλικίας, από το χωριό του Στρεψιάδη και μάλλον της ίδιας κοινωνικής τάξης με αυτόν, αν και πλουσιότερος. Ο Β´ Δανειστής είναι νέος, προφανώς παιδί της πόλης, ίσως από αριστοκρατική γενιά, ίσως λίγο θηλυπρεπής και σίγουρα καλομαθημένος βουτυρομπεμπές. Του αρέσουν τα άλογα και οι ιπποδρομίες και έχει μόλις τσακιστεί σε μια. Έχει τάση προς την υπερβολή, την επίδειξη και τον μελοδραματισμό (το κλάμα και οι οιμωγές πόνου που αρθρώνει θυμίζουν στον Στρεψιάδη την τραγωδία), κάτι που κάνει τον κουτοπόνηρο γέροντα να αμφισβητήσει την ψυχική του υγεία. Αν ο Α´ Δανειστής έχει ηθικές και άλλες ευαισθησίες, ο Β´ φαίνεται να μην είναι τίποτε άλλο παρά ένας ανόητος και αμαθής νεανίας, που έχει μυαλό μόνο για διασκεδάσεις. Με άλλα λόγια: αν ο Α´ Δανειστής μοιάζει κάπως στον Στρεψιάδη (τουλάχιστον πριν την ηθική του κατάπτωση), ο δεύτερος φέρνει περισσότερο στον Φειδιππίδη.

Ο ΧΟΡΟΣ ΣΤΙΣ ΙΑΜΒΙΚΕΣ ΣΚΗΝΕΣ

Ο χορός των Νεφελών παρακολουθεί αδρανής την παρέλαση των δύο δανειστών και την απαράδεκτη συμπεριφορά του Στρεψιάδη απέναντί τους.

Η μόνη αλλά κρίσιμη παρέμβασή του είναι ένα χορικό τραγούδι στο τέλος της ενότητας, με το οποίο προαναγγέλλει, εντελώς απερίφραστα πια, την τύχη του Στρεψιάδη: τα κακά που κάνει ο Στρεψιάδης θα τα βρει από τον γιο του.

ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΠΤΥΧΕΣ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

Λεπτομερέστερα σχόλια σε επιμέρους πτυχές των Ιαμβικών Σκηνών μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Snip20130531_9

Ο Στρεψιάδης και ο Β᾽ Δανειστής (Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου, 2009)