Tags

, , , , , , , , , , , , ,


O έμπειρος θεατής γνωρίζει πως τα σημεία στα οποία συμπυκνώνεται η θεματολογία μιας τραγωδίας και διατυπώνονται οι διδακτικές της συνεπαγωγές είναι κατά κανόνα τα χορικά. Τόσο στο εισόδιο άσμα του (την πάροδον) όσο και στις ωδές (τα στάσιμα) που μεσολαβούν ανάμεσα στα διαλογικά-απαγγελλόμενα μέρη (τα ἐπεισόδια) ο τραγικός χορός αποκαλύπτει το ευρύτερο διακύβευμα της πλοκής και διατυπώνει ρητά τους φιλοσοφικούς, θεολογικούς, ηθικούς και άλλους άξονες γύρω από τους οποίους η πλοκή περιστρέφεται. Η κεντρική αυτή θέση των χορικών ασμάτων δεν απεμπολείται ποτέ στην τραγωδία του 5ου αιώνα παρά τις αντίθετες εντυπώσεις που δημιουργεί συχνά η αριστοτελική Ποιητική.

1Στο α’ στάσιμο του Αγαμέμνονα, ο χορός ψέλνει για τον κόρον, τον υπέρμετρο πλούτο και την άσβεστη επιθυμία γι’ αυτόν, που τρελαίνει τους ανθρώπους. Όσοι ΠΑΤΟΥΝ τα ἄθικτα από απληστία επισύρουν τη θεία οργή και τιμωρία. Ο χορός εξωτερικεύει εδώ εκ πρώτης όψεως αόριστους φόβους για πιθανές υπερβολές των Αχαιών κατά την άλωση της Τροίας, προσβολές κατά του θείου, που θα μπορούσαν να προκαλέσουν την τιμωρητική του αντίδραση. Οι θεατές όμως γνωρίζουν κάτι περισσότερο: ο ίδιος ο Αγαμέμνονας είναι ένοχος τέτοιας ύβρεως — και πολύ σύντομα, η Κλυταιμνήστρα θα τον παρασύρει να οπτικοποιήσει την ύβρη του διαπράττοντας μια τέτοια συμβολική ΚΑΤΑΠΑΤΗΣΗ.

Ο χορός τραγουδά επίσης για την Πειθώ, την κόρη της ραδιούργας Άτης. Στην επιφάνεια των πραγμάτων και πάλι, οι γέροντες αναφέρονται στον Πάρη, τον οποίο παρομοιάζουν με φτηνής ποιότητας χαλκό, που δεν αντέχει ούτε στα χτυπήματα ούτε στον ποιοτικό έλεγχο, καθώς και με μωρό παιδί, που προσπαθεί να πιάσει το άπιαστο, ένα πουλί. Όμως η προσωποποίηση της Πειθούς στο έργο μας δεν είναι ο Πάρης· είναι η Κλυταιμνήστρα, ο φορέας του (θηλυκού) παραπειστικού λόγου, η οποία διατηρεί τον απόλυτο έλεγχο των πραγμάτων μέχρι το τέλος και κλονίζεται προσωρινά μόνο μπροστά στις άναρθρες (για τους γέροντες και την ίδια, αλλά όχι για μας) κραυγές μιας άλλης γυναίκας, που το μόνο που ΔΕΝ διαθέτει είναι η Πειθώ, της Κασσάνδρας.

2Ο χορός αναφέρεται κατόπιν στην Ελένη, που τόλμησε να κάνει το ανήκουστο (ἄτλητα τλᾶσα), και στον Μενέλαο, που μέσα του η αγάπη μετατράπηκε σε μίσος. Μνημονεύει τα μάταια όνειρα εκείνων που βίωσαν προσωρινή χαρά (για την κλοπή της ωραιότερης γυναίκας στον κόσμο — αλλά και την ανάκτησή της, προσθέτουμε εμείς: ο κήρυκας θα ενημερώσει σε λίγο τον χορό ότι ο Μενέλαος είναι αγνοούμενος, 624-5). Επικεντρώνεται όμως στο πένθος που φωλιάζει εδώ και δέκα χρόνια στους οίκους των Ελλήνων που εξαιτίας του Πάρη και των Ατρειδών αρμένισαν στην Τροία. Ο χορός σκιαγραφεί μια φρικτή εικόνα: τον Άρη, τον θεό του πολέμου, τον σωμάτων χρυσαμοιβόν, που παραλαμβάνει άνδρες και παραδίδει σποδό.

Ο χορός διαισθάνεται ότι η λαϊκή οργή σιγοβράζει κατά των Ατρειδών. Και πάλι η γνώση του, όμως, είναι μερική σε σχέση με τη δική μας. Ο χορός φοβάται εμμέσως ανατροπή του καθεστώτος από τον λαό· αλλά εμείς γνωρίζουμε πως ο πιο βαρύς κότος κρύβεται στο σπίτι του ιδίου του Αγαμέμνονα. Το καθεστώς πρόκειται όντως να ανατραπεί, αλλά όχι από τους παράγοντες που συγκεντρώνουν τους φόβους του χορού.

Ο κόρος ως αίτιον, η κόρη ως θύμα, ο κότος της μάνας και της γυναίκας ως αιτιατόν.

Ο χορός κλείνει την ωδή του τραγουδώντας και πάλι για το μέτρο και την ὕβριν. Τρέμει, λέει, το ὑπερκόμπως κλύειν εὖ, για την τύχη του ανθρώπου που λαμβάνει υπέρμετρο έπαινο, και δηλώνει ότι προτιμά τον ἄφθονον ὄλβον, εκείνο το μέτρο υλικής και ψυχικής ευμάρειας που δεν προκαλεί την αντίδραση των ανθρώπων ή των θεών.

Ὑπερκόμπως κλύειν εὖ: τέτοιου είδους ὑπέρκομπον ἐγκώμιον θα πλέξει οσονούπω η πονηρή Κλυταιμνήστρα στον παλιννοστούντα ηγεμόνα του Άργους, τον άντρα της και φονιά της κόρης της, όχι μόνο με απατηλά, σαγηνευτικά λόγια, αλλά και με μια συμβολική ενέργεια: στρώνοντάς του τους πιο ακριβούς τάπητες του οίκου, το σύμβολο του ὄλβου των Ατρειδών, να τους ΠΑΤΗΣΕΙ.

3Η υπόρρητη προοικονομία της σκηνής του χαλιού κλείνει τον δακτύλιο της ωδής και περιβάλλει συμβολικά τον Αγαμέμνονα με το δίχτυ της ύβρεως, όπως η Κλυταιμνήστρα θα τον παγιδεύσει σε λίγο, κυριολεκτικά, με ένα δίχτυ στο λουτρό του, ένα δίχτυ ανάλογο με το γάγγαμον ἄτης παναλώτου με το οποίο ο χορός στην αρχή της ωδής παρουσιάζει τον Δία να έχει τυλίξει την Τροία (361). Οι τάπητες που ο Αγαμέμνονας θα πατήσει έχουν το πορφυρό χρώμα της βασιλικής εξουσίας, του υλικού πλούτου, αλλά και του ανθρώπινου αίματος, του υπερπολύτιμου αίματος των μελών του ιδίου του οίκου των Ατρειδών, του αίματος της Ιφιγένειας, που ο Αγαμέμνονας κατασπατάλησε προκειμένου να επιτύχει τα προηγούμενα, θυσιάζοντας μια άσπιλη παρθένο πολυάνορος ἀμφὶ γυναικός.

Καίτοι θα διστάσει προς στιγμήν, όπως στην Πάροδο ο χορός μας πληροφορεί ότι δίστασε πριν παραδώσει την Ιφιγένεια για σφαγή, ο Αγαμέμνονας ΘΑ ΠΑΤΗΣΕΙ ΤΑ ΑΘΙΚΤΑ, θα περπατήσει πάνω στο κόκκινο χαλί, που τον οδηγεί στο εσωτερικό του παλατιού, από όπου δεν μέλλεται να βγει ξανά ποτέ.

agamemnon-prepares-to-tread-on-the-purple-cloth

Η σκηνή του χαλιού από την ιστορική παράσταση του Peter Hall (National Theatre, 1983)

 

Advertisements