Tags

, , , , , , , , ,


Ένα από τα βασικά ερμηνευτικά ζητούμενα της ευριπίδειας Άλκηστης (438 π.Χ.) είναι το περιεχόμενο της ηθικής κρίσης που ως θεατές καλούμαστε να εκφέρουμε για τον Άδμητο.

Πώς είναι δυνατόν να αποδέχεται τόσο εύκολα να θυσιαστούν άλλοι γι᾽ αυτόν, να απαιτεί μάλιστα την αυτοθυσία του πατέρα του και να μην επιχειρεί να αποτρέψει τελικά τον θάνατο της αγαπημένης του γυναίκας; Τι άνθρωπος είναι αυτός;

Ως συνήθως, ο Ευριπίδης κάνει ό,τι μπορεί, ώστε η απάντηση να μην είναι ούτε μονοδιάστατη ούτε εύκολη.

37392337_863728650503669_3454328379539456000_o

“Άλκηστη” του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Πάρη Ερωτοκρίτου (Fresh Target Theatre Ensemble, Διεθνές Φεστιβάλ Αρχαίου Ελληνικού Δράματος, Κύπρος 2018). Στον ρόλο της Άλκηστης, η Νιόβη Χαραλάμπους και του Φέρητα ο Σπύρος Σταυρινίδης.

  • Ο Απόλλωνας εμφαίνει την ηθική ποιότητα του Αδμήτου.
  • Η Άλκηστη τονίζει με κάθε τρόπο ότι στον άντρα της αξίζει η θυσία που κάνει (ζητά μόνο να μην την αντικαταστήσει μεάλλη γυναίκα, που θα υποβλέπει τα παιδιά της).
  • Η στάση του βασιλιά έναντι του Ηρακλή καταδεικνύει άνθρωπο με ηθικό μεγαλείο και αίσθηση καθήκοντος.
  • Ο ποιητής επιλέγει χορό ανδρών, Φεραίων αριστοκρατών, ο οποίος φιλτράρει τα γεγονότα με τρόπο προσφυή και φίλα διακείμενο προς τον βασιλιά.

Τι άνθρωπος είναι αυτός;

Επιπλέον, στο έργο δεν ξεκαθαρίζεται το πότε η Άλκηστη έκανε την προσφορά της:  την έκανε αμέσως μόλις ανακοινώθηκε ο επικείμενος θάνατος του Άδμητου ή σε κάποιο αμνημόνευτο παρελθόν; Μήπως συνέβη το δεύτερο, μήπως ο Άδμητος την αποδέχθηκε σε ανύποπτο χρόνο, χωρίς πλήρη συνείδηση του τι έκανε; Το κείμενο δεν παρέχει κανένα στοιχείο.

Τι πρέπει εμείς να σκεφτούμε;

Επίσης, διερωτάται κανείς αν πράγματι το γεγονός ότι ο Άδμητος προσεγγίζει τους γονείς του και τους ζητά να πεθάνουν αντί γι᾽ αυτόν σημαίνει πως διαθέτει όντως περιθώριο διαπραγματεύσεων σχετικά με τη μοίρα του. Μήπως τελικά μπορούσε να απορρίψει την πρόταση της Άλκηστης και να προτιμήσει να πεθάνει αυτός, ηρωικά και ωραία; Αν ναι, γιατί δεν το κάνει; Τι άνθρωπος είναι αυτός; Και πάλι όμως, το κείμενο δεν αφήνει κανένα στοιχείο.

Δεν αντιλαμβάνεται ο Ευριπίδης το κενό;

37592905_863728777170323_1481572848773365760_o

Αντί να επιμένει στους παράγοντες που επισύρουν την καταδίκη του Άδμητου, η τραγωδία φαίνεται αντιθέτως να ζητά από μας να βιώσουμε τα γεγονότα μέσα από την υποκειμενική ματιά του βασιλιά, να νιώσουμε τη γνήσια τραγικότητα του ανθρώπου που χάνει τη γυναίκα του χωρίς να μπορεί να αποτρέψει το κακό· το ψυχικό μεγαλείο του βασιλιά που δεν παραμελεί το ιερό καθήκον της φιλοξενίας ακόμη και μέσα στο καμίνι του μαρτυρίου του· και τη δικαιοσύνη που ενέχει τελικά η απαλλαγή ενός τέτοιου ανθρώπου από τον πόνο.

Έτσι όμως πρέπει να δούμε τα πράγματα;

Πρέπει να αναστείλουμε κάθε διάθεση κριτικής προς τον βασιλιά;

Δεν μπορούμε βεβαίως να απαντήσουμε στα ερωτήματα, αλλά μπορούμε να τα υποβάλλουμε. Και τα ερωτήματά μας γίνονται ακόμη πιο ιλιγγιώδη, όταν διερωτηθούμε εν τέλει τι νόημα έχει το δώρο του Απόλλωνα. Τι νόημα έχει η υπηρεσία αυτή θεού προς θνητό, στον οποίο χαρίζει τη ζωή αναγκάζοντάς τον να βιώσει φρικτό πόνο, απαρηγόρητη απώλεια, την αίσθηση της προδοσίας από τους φιλτάτους, τους γονείς, το συναίσθημα, ακόμα, της ντροπής (αφού ο Φέρης τον ξεμπροστιάζει φέρνοντας στο προσκήνιο για πρώτη φορά στα μισά του έργου τη δυνατότητα να δούμε τον Άδμητο και κάπως διαφορετικά), αλλά επίσης —κι αυτό δεν είναι λιγότερο— της υπονόμευσης και της προσβολής έναντι των υπηκόων του, οι οποίοι ούτε λίγο ούτε πολύ θεωρούν ότι είναι ανάξιος να βασιλεύσει, είναι ανάξιος ακόμη και να θεωρείται άνδρας, αφού δέχθηκε μια τέτοια προσφορά από γυναίκα;

37539442_863728627170338_6888081168491610112_o

Αυτό που φαίνεται να προκύπτει από το κείμενο ως η φυσικότερη ερμηνεία είναι ότι το δώρο του Απόλλωνα εντάσσεται στο γνωστό τραγικό σχήμα του χάσματος μεταξύ των θνητών και των αθανάτων.

Με τη γνωστή ευριπίδεια ειρωνεία, ο Απόλλωνας, χωρίς  να… ψειρίζει πολύ τα πράγματα, «τιμά» τον Άδμητο με ένα δώρο που θα τον κατεβάσει στο πιο πηχτό σκοτάδι πριν του επιτραπεί να ανέλθει και πάλι στο φως· που θα τον αναγκάσει σε ζωντανό θάνατο και καταισχύνη πριν τον αποκαταστήσει στην αρχική του κατάσταση. Ο θεός γνωρίζει —και αναγγέλλει εξαρχής— το θετικό αποτέλεσμα δείχνοντας να αδιαφορεί για το τι θα μεσολαβήσει. Γιατί οι θεοί δεν μπορούν να νιώσουν τον πόνο των ανθρώπων.

Η τραγικότητα του Αδμήτου προκύπτει από την υποχρέωσή του να δεχθεί το δώρο του Απόλλωνα, γιατί, όπως είπε ήδη ο Σόλωνας, τα δώρα των θεών είναι ἄφυκτα, δεν έχεις περιθώριο να τα διαπραγματευτείς ή να τα αρνηθείς. Το κείμενο δεν αφήνει καμία αμφιβολία ότι το δώρο, δηλαδή το να πεθάνει άλλος στη θέση του Άδμητου, είναι δεδομένο και ο βασιλιάς οφείλει να το αποδεχθεί παρά τις συνέπειες που αυτό θα έχει στην οικογένειά του (ο θρήνος του γιου του, του Εύμηλου, εμφαίνει και την οικογενειακή διάσταση πέραν της συζυγικής), στις σχέσεις του με τους γέρους γονείς του, αλλά και στην ίδια τη θέση του ως βασιλιά.

Σε μια χαρακτηριστικώς ευριπίδεια κίνηση περιπλέκεται το (παρα)μυθικό υλικό από το οποίο προκύπτει η τργαωδία και παραμερίζονται, χωρίς όμως να είναι δυνατόν να απαλειφθούν, τα ερωτήματα για την ηθική ευθύνη του Άδμητου. Το κείμενο εστιάζει στις προσωρινά έστω τραγικές συνέπειες του δώρου του Απόλλωνα —μία από τις οποίες δεν είναι άλλη και από το γεγονός ότι δημιουργούνται εις βάρος του Άδμητου υπόνοιες ηθικής ευθύνης!

37568690_863728637170337_8885767773230202880_o