Tags

, , , , , , , , , , , , ,


Η Άλκηστη του Πάρη Ερωτοκρίτου δεν ήταν παράσταση χωρίς ψεγάδια. Ήταν όμως παράσταση από τις λίγες για τις οποίες μπορεί κανείς να πει πως ανακαινίζει τον Ευριπίδη —και μάλιστα με τρόπο τόσο λεπτό και αδιόρατο, όσο και ευφυέστατα ευρηματικό.

Η μεγαλόστομη ίσως διακήρυξή μου περί ανακαίνισης δεν θα μπορούσε βεβαίως να περιορίζεται στα επιπολής: στη μεταφορά π.χ. του δραματικού χώρου από το παλάτι του Αδμήτου στην αίθουσα αναμονής έξω από τη μονάδα εντατικής θεραπείας ενός νοσοκομείου· στην ειρωνική αμφίεση του επίδοξου σωτήρα Απόλλωνα ως γιατρού· στο ότι η πάλη του Ηρακλή με τον Θάνατο αποδόθηκε θεατρικά ως αγωνιώδης χειρουργική επέμβαση· στη δημιουργική σύμφυρση της ροκ μουσικής με το παραδοσιακό μοιρολόι· στην αποπροσωποποίηση του χορού με τη χρήση μιας κάλτσας που κάλυπτε ολόκληρη την κεφαλή, ίδιας με εκείνην που καλύπτει το πρόσωπο της νεκρής και ακολούθως της άρτι αναστημένης Άλκηστης, κ.ά.

Το βασικό εύρημα στη σκηνοθεσία του Πάρη Ερωτοκρίτου δεν αποκαλύπτεται παρά στο κλείσιμο του έργου, γεγονός που  αναδεικνύει τον εντοπισμό του σε αγώνισμα για τον πιο προσεκτικό αλλά και ανθεκτικό θεατή: τον θεατή που ξέρει να αντιστέκεται στη ζέστη, στα άστοχα χάχανα του κυπριακού κοινού, στους άλλους συνήθεις περισπασμούς μιας παράστασης και να κατακρατεί την κρίση του μέχρι τα θεατρικά ερεθίσματα να έχουν πλήρως καταστηθεί μέσα του.

Το εύρημα του Ερωτοκρίτου ξεδιπλώνεται εκεί όπου η ευριπίδεια αφήγηση τελειώνει.

37539442_863728627170338_6888081168491610112_oΠαραδόξως, εκεί που για όσους γνωρίζουν το αρχαίο κείμενο όλα έχουν τελειώσει (και έχουν τελειώσει ευτυχώς), ο Άδμητος εμφανίζεται κατάκοιτος στο κρεβάτι του ίδιου νοσοκομείου.

Ο γιατρός-σωτήρας στον οποίο εναπόθεσε τις ελπίδες του (Γιάννης Καραούλης, ο ηθοποιός που υποδύθηκε προηγουμένως και τον σωτήρα Ηρακλή), φέρνει τα αποτελέσματα των εξετάσεων: πρόκειται για θανατική καταδίκη (ο Γιάννης Καραούλης είχε υποδυθεί και τον Θάνατο). Η Άλκηστη τα διαβάζει και συντρίβεται. Ο καρδιογράφος επιβραδύνεται σταδιακά, μέχρι που σημαίνει επίπεδη γραμμή. Ο Άδμητος πεθαίνει και η Άλκηστη, ντυμένη με το ίδιο κόκκινο φόρεμα και τον ίδιο «σεμνό» κότσο που είχε στην αρχή, κλαίει στο προσκέφαλό του.

Πολύ σύντομα, όμως, ο βασιλιάς θα σηκωθεί και πάλι! Εγκαταλείποντας το νεκροκρέβατο θα πορευτεί προς την κορυφή της ορχήστρας, κάνοντας κίνηση ανάλογη με εκείνη που είχε κάνει η Άλκηστη στη δική της εις Άδου κάθοδον. Την Άλκηστη την είχαν συνοδεύσει τότε οι θεραπαινίδες και οι δούλοι του σπιτιού. Ο Άδμητος πορεύεται μόνος —γιατί στον «αληθινό» θάνατο ο άνθρωπος μόνος πορεύεται. Τον περιμένει όμως κάποιος στην κορυφή του ορχηστρικού κύκλου, κάποιος με τον οποίο είχε ομώσει να μην ξανασυναντηθεί ποτέ, αφού τον αποκήρυξε ως νεκρό: ο Φέρης, ο πατέρας του —ήδη πεθαμένος ο ίδιος εδώ και χρόνια.

Η εμβόλιμη αυτή τελική σκηνή, που προσδίδει καινούριο εντελώς νόημα στο κείμενο του Ευριπίδη, είχε ήδη προοικονομηθεί από την πρώτη χειρονομία της παράστασης. Ο ηθοποιός που οσονούπω θα παίξει τον Χάρο εμφανίζεται εκεί ως γιατρός. Άδμητος και Γιατρός-Χάρος δίνουν τα χέρια. Η μοίρα του Αδμήτου είναι σφραγισμένη εξαρχής. Ο Άδμητος του Ερωτοκρίτου δεν πρόκειται να σωθεί από κανέναν Απόλλωνα και με κανένα ανθρώπινο αντάλλαγμα. Όλα όσα βλέπουμε επί σκηνής ανάμεσα στα δύο πλαστά επεισόδια (τη χειραψία Αδμήτου και Θανάτου στην αρχή, την Κάθοδο του Αδμήτου στο τέλος), δηλαδή… η ευριπίδεια πλοκή (!), μετατρέπονται έτσι σε εγκιβωτισμένη αφήγηση, σε θέατρο μέσα στο θέατρο· επιθανάτιο όραμα, στο οποίο ο Άδμητος, που ψυχορραγεί, προσπαθεί απεγνωσμένα να κρατηθεί στη ζωή, έστω και θυματοποιώντας τους φιλτάτους αρχικά, συναισθανόμενος το κόστος κατόπιν και υποκύπτοντας στην Ανάγκη εν τέλει, όπως ο ευριπίδειος χορός (εννοώντας όμως τον θάνατο της Άλκηστης) τον είχε προτρέψει να κάνει.

37592905_863728777170323_1481572848773365760_o.jpgΗ βιοτική του απόγνωση είναι σκληρή, αλλά έχει όρια: δεν τολμά να ζητήσει να θυσιαστούν αντ’ αυτού τα παιδιά (κάτι τέτοιο θα ήταν φρικτό) και φαντάζεται την Άλκηστη και τις ομήλικές της να τον επιπλήττουν για την αντιηρωική του φιλοψυχία (στοιχείο που είναι αδιόρατο, αν όχι απόν στον Ευριπίδη). Ο Ερωτοκρίτου, μάλιστα, δίνει στην Άλκηστη τα επιτιμητικά λόγια που στον Ευριπίδη ο Άδμητος φαντάζεται να εξακοντίζουν οι πολίτες της χώρας εναντίον του ψέγοντάς τον για το γεγονός ότι άντρας αυτός καταδέχθηκε να θυσιαστεί για χάρη του μια γυναίκα. Ο ευριπίδειος χορός των αντρών, που συμμερίζεται τον πόνο του Αδμήτου και φιλτράρει τα γεγονότα από τη δική του οπτική γωνία, κατακερματίζεται στον Ερωτοκρίτου: μέρος του γίνεται ομάδα από ανώνυμες και απρόσωπες μοιρολογίστρες (τα πρόσωπά τους είναι καλυμμένα με κάλτσα), άλλο μέρος αποτελείται από γυναίκες των οποίων η στάση προς τον Άδμητο δεν είναι ευμενής. Ακόμη και η σκηνή με τον Φέρητα αποκτά αναδρομικώς άλλο νόημα: η σκληρή απάντηση του ήδη νεκρού πατέρα στους μύδρους του γιου ενέχει εκ μέρους του Άδμητου το στοιχείο της αιδούς και της αυτεπίκρισης.

Ο Ερωτοκρίτου, με άλλα λόγια, εμφαίνει την (αυτο)καταγγελτική διάσταση που στο κείμενο του Ευριπίδη υποβόσκει ως μία από τις πολλαπλές πιθανές ερμηνείες. Αναπάντεχα, όμως, με το ανακαινισμένο τέλος, η καταγγελία μετατρέπεται σε αυτοκριτική και έτσι λειτουργεί για τον Άδμητο λυτρωτικά.

Αυτός ο Άδμητος του Ερωτοκρίτου, σε αντίθεση με τον Άδμητο του Ευριπίδη, ο οποίος φαίνεται ότι μικρό περιθώριο έχει να αρνηθεί το ἄφυκτον δῶρον του Απόλλωνα, εμφανίζει στον επιθανάτιο ρόγχο του ισχυρή υποκειμενικότητα και ελεύθερη βούληση. Είναι ένας Άδμητος σαφώς πιο ειλικρινής, τολμηρός και εν τέλει ίσως δικαιωμένος. Το επιθανάτιο παραλήρημα του Αδμήτου είναι η απελπισμένη προσπάθεια του πνιγμένου να πιαστεί από τα μαλλιά του, καθώς βλέπει τη γλυκιά ζωή να γλιστρά και να χάνεται. Δεν είναι όμορφο, δεν είναι ρομαντικό, δεν έχει τίποτα το ηρωικό ή το μεγαλειώδες, είναι όμως κατανοητό, συγγνωστό —«ανθρώπινο, πολύ ανθρώπινο».

οὐδὲ κελεύθῳ χαίρω, τὶς πολλοὺς ὦδε καὶ ὦδε φέρει: αν δεν μπορείς να ανοίξεις καινούρια μονοπάτια, μην καταπιάνεσαι με κλασικά κείμενα. Ο Ερωτοκρίτου έχει πολλάκις αποδείξει ότι μπορεί. Χθες το ξανάκανε.

index

Επιφυλάξεις μπορεί να εκφράσει κανείς διάφορες πάντα.

Η μετάφραση του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου είναι πεπαλαιωμένη: με τις μαλλιαρές «μπασιές» της και τα παρωχημένα «είμαι παγεμένος» της παραφωνούσε ενίοτε σε σχέση με το μοντέρνο, μεταθεατρικό σκηνικό —αν και ενδεχομένως αυτό ήταν το ζητούμενο; Ο άνθρωπος που έγραψε την Κερένια Κούκλα, τη σπουδαιότερη νεοελληνική αφήγηση για μια άρρωστη γυναίκα που σιγοσβήνει (όχι χωρίς λοξές ματιές προς την Άλκηστη), δεν θα είναι ποτέ εντελώς ξένος με αυτό το έργο. Διερωτώμαι μήπως η επιλογή της μετάφρασης δεν ήταν πρακτική, αλλά διακειμενική πράξη.

Το παίξιμο του  Ανδρέα Παπαμιχαλόπουλου ως Άδμητου στο πρώτο μέρος το βρήκα υπερβολικά επιδεικτικό, υπερθεατρίζον. Τον Ηρακλή (Γιάννης Καραούλης) θα τον ήθελα στιβαρότερο και τη σκηνή του λιγότερο περιγραμματική. Τον Απόλλωνα (Ανδρέας Κουτσόφτας) τον περίμενα λίγο πιο μεγαλοπρεπή, αλλά η ειρωνεία για τον γιατρό-θεό μού αρεσε.

Αλλά όλα αυτά είναι προσωπικές προκαταλήψεις δευτερευούσης ή μηδενικής σημασίας. Η παράσταση είχε Νιόβη Χαραλάμπους και Σπύρο Σταυρινίδη, ογκόλιθους. Το Σκαλί ξεχείλισε δικαίως. Όπως κάθε καλό θέατρο, η Άλκηστη του Ερωτοκρίτου θα προκαλεί για πολύ καιρό —στα καφέ, τα μπαρ, τα σαλόνια, τα κοινωνικά δίκτυα— καυγάδες για κάτι για το οποίο αξίζει επιτέλους να μαλώσουμε: για την αξία της σπουδαίας τέχνης.

ALCESTIS_Fresh-Target-Theatre-Ensemble-Cyprus_2