Tags

, , , , , , , , ,


Παράδοση και καινοτομία στις τραγικές πλοκές

Σε ένα διάσημο απόσπασμά του (189 Κ.-Α), ο κωμικός ποιητής Αντιφάνης (4οςαι. π.Χ.) μακαρίζει τους τραγικούς ποιητές, διότι δεν χρειάζεται να κοπιάσουν, για να εφεύρουν την πλοκή των έργων τους: οι βασικοί άξονες της πλοκής (οἱ λόγοι), καθώς και οι χαρακτήρες, ο καθένας με τη μυθική του προσωπικότητα, προέρχονται από την παράδοση. Αντιθέτως, οι κωμικοί πρέπει να εφευρίσκουν εξαρχής όλα τα στοιχεία.

Πράγματι, τα βασικά συστατικά του φιλοκτήτειου μύθου εντοπίζονται στα ομηρικά έπη, σε έπη του Κύκλου (στα Κύπρια και την Ιλίου Πέρσιν) και στη λυρική ποίηση (Πίνδαρος). Πιο άμεσοι προκάτοχοι όμως του Σοφοκλή ήταν ο Αισχύλος και ο Ευριπίδης, που επίσης έγραψαν Φιλοκτήτη.

Ο Φιλοκτήτης, βασιλιάς της Μελίβοιας στη Θεσσαλία, παλαιός συμπολεμιστής του Ηρακλή στην πρώτη άλωση της Τροίας και αργοναύτης, εγκαταλείπεται από τους Αχαιούς στη Λήμνο, επειδή, καθοδόν προς την Τροία, όταν σταμάτησαν στο νησί Χρύση ή στο ιερό της θεάς Χρύσης στη νήσο Τένεδο, τον δάγκωσε ένα φίδι. Η πληγή ήταν ανίατη. Του προκαλούσε φρικτούς πόνους, ενώ το πύον που ανέβλυζε ήταν αφόρητα δύσοσμο. Δέκα χρόνια αργότερα, όμως, μια άλλη εξέλιξη αναγκάζει τους Αχαιούς να αναθεωρήσουν: ένας χρησμός αποκαλύπτει ότι η Τροία δεν μπορεί να πέσει χωρίς την παρουσία του Νεοπτολέμου, γιου του Αχιλλέα, και χωρίς τα τόξα του Ηρακλή, που βρίσκονται τώρα στα χέρια του γιου του Ποίαντα. Έτσι αποστέλλουν μια πρεσβεία, για να τον πειθαναγκάσει να γυρίσει. Ο Φιλοκτήτης γυρνά όντως, θεραπεύεται και συμβάλλει στην άλωση της Τροίας, αφού πρώτα σκοτώσει τον Πάρι σε μονομαχία.

 YE1991_07_PH002_sc


Οι παρεμβάσεις του Σοφοκλή

Ο Σοφοκλής δεν μπορούσε να αποκλίνει πολύ από το περίγραμμα που εκθέσαμε πιο πάνω. Κάθε ικανός δραματουργός όμως ανακάλυπτε στον μύθο τις ρωγμές εκείνες που του επέτρεπαν να εισχωρήσει δημιουργικά στον μύθο.

Μερικές από αυτές τις ρωγμές είναι όντως αδιόρατες και ανάξιες λεπτομερούς σχολιασμού: σε κάποιες εκδοχές του μύθου, π.χ., δύο διαφορετικοί, ανεξάρτητοι χρησμοί αναφέρονται στην ανάγκη παρουσίας, αφενός του Νεοπτόλεμου, αφετέρου του Φιλοκτήτη στην Τροία, προκειμένου να πέσει η πόλη. Το ότι ο Σοφοκλής συγχωνεύει τους δύο χρησμούς σε έναν είναι ζήτημα δραματικής οικονομίας χωρίς περαιτέρω συνέπειες.

Άλλες παρεμβάσεις όμως, όσο κι αν είναι λεπτές, είναι κρίσιμες.  Σε ό,τι ακολουθεί θα εξετάσουμε τις επτά πιο σημαντικές καινοτομίες του Σοφοκλή σε σχέση με τον παραδοσιακό μύθο με αύξουσα σειρά σπουδαιότητας.


1. Το Γιατί της εγκατάλειψης

Το ΓΙΑΤΙ ΑΚΡΙΒΩΣ εγκαταλείπεται ο Φιλοκτήτης στη Λήμνο μοιάζει επίσης να είναι μια φαινομενικά ασήμαντη λεπτομέρεια. Η δικαιολογία όμως που ο Σοφοκλής βάζει στο στόμα του Οδυσσέα λέει πολλά για τον χαρακτήρα και του τελευταίου και των Ατρειδών.

Οι ενδείξεις που έχουμε είναι πως οι Αχαιοί εγκαταλείπουν τον Φιλοκτήτη επειδή απλώς είχε γίνει πλέον υπερβολικά οχληρός. Ο Οδυσσέας, αντιθέτως, προφασίζεται ότι ο πραγματικός λόγος ήταν το ότι διατάρασσε την ιερή σιωπή που απαιτούσαν οι θυσίες, προκειμένου να πετύχουν τον σκοπό τους. Με άλλα λόγια, τον εγκατέλειψαν όχι επειδή δεν είχαν την ανθρωπιά να αντέξουν τον πόνο ενός συμπολεμιστή τους, αλλά γιατί οι άμετρες αντιδράσεις του στον πόνο έθεταν σε κίνδυνο την ίδια την εκστρατεία, η οποία εξαρτιόταν από την εύνοια των θεών.

Από το σημείο κιόλας αυτό, από αυτή τη φαινομενικά ελάχιστη λεπτομέρεια, ο Οδυσσέας αυτοπαρουσιάζεται ως το εκτελεστικό όργανο της εξουσίας, ο άνθρωπος που «απλώς υπακούει διαταγές», ενώ στην πραγματικότητα είναι ο ίδιος ο ιθύνων νους, εκείνος που εφευρίσκει και υποβάλλει στους ηγέτες αληθοφανείς, σοφιστικές δικαιολογίες, για να καλύψει ηθικά και πολιτικά ενέργειες που υπηρετούν μεν έναν ευρύτερο σκοπό (ακόμη και το «κοινό καλό» θα μπορούσε να πει κανείς), είναι όμως στο βάθος οι ίδιες βαθιά προβληματικές.

Τέτοια «μικρά» αποκαλύπτουν την τέχνη του μεγάλου δραματικού ποιητή. Υπάρχουν κι άλλα.


2. Η Λήμνος

YE1991_07_PH007_scΤο ΜΕΡΟΣ στο οποίο εγκαταλείπεται ο Φιλοκτήτης μοιάζει στοιχείο δευτερεύον, αλλά ο Σοφοκλής του προσδίδει και αυτού τη σημασία του. Ο Σοφοκλής παραλαμβάνει από τον μύθο τη Λήμνο ως χώρο του δράματος. Τη διατηρεί — αλλά με μια παρέμβαση: μετατρέπει τη Λήμνο σε ερημονήσι.

Ο Φιλοκτήτης πρέπει να ζει στην απόλυτη εξορία: κατάμονος, εντελώς αβοήθητος στη σκληρή αρρώστια του, με μόνο καταφύγιο το ένστικτο της επιβίωσης και τα τόξα του Ηρακλή —η αφαίρεση των οποίων ισοδυναμεί με θανατική καταδίκη. Ο Σοφοκλής θέλει τον Φιλοκτήτη του να ζει ἀπηγριωμένος· η επαφή του με τον άνθρωπο πρέπει να είναι σπάνια και φευγαλέα: μόνο με τους περαστικούς από τη Λήμνο, οι οποίοι θα επαναλαμβάνουν κάθε φορά εκ νέου την προδοσία των Αχαιών· θα τον εγκαταλείπουν, θα τον τραυματίζουν, ξανά και ξανά.

Η ἀπαγρίωσις, λοιπόν, δεν θα ᾽χει να κάνει με την αποξένωση του Φιλοκτήτη μόνο από τον άνθρωπο, αλλά και από την ανθρωπιά. Οι συνέπειες στην ψυχή του θα είναι φοβερές: η οργή και το μίσος θα πήξουν μέσα του, ώστε να αδυνατεί πια να συγχωρέσει τους εχθρούς του ούτε καν να συγχρωτιστεί μαζί τους στο ελάχιστο. Ο Φιλοκτήτης γίνεται ο ίδιος εν μέρει άγριο θηρίο και εδώ είναι που το διακείμενο του οδυσσειακού Κύκλωπα έρχεται να συμπληρώσει εκείνο του ιλιαδικού Αχιλλέα:  δίκαια καχύποπτος, δίκαια προσηλωμένος στην ατομική του επιβίωση, άτεγκτος και ανελαστικός όμως σε βαθμό τόσο ακραίο, που καταδικάζει σχεδόν σε θάνατο τον εαυτό του και σε ατίμωση (ή χειρότερα) τον νεαρό Νεοπτόλεμο, ο οποίος αποφασίζει να τιμήσει την υπόσχεση που του έδωσε.

Βλέπουμε και πάλι πώς μια «μικρή» λεπτομέρεια αποκαλύπτει τον μεγάλο δραματουργό.


3. Η Χρύση

YE1991_07_PH006_scΤο αν ο Φ. δαγκώθηκε από το φίδι στο νησί της Χρύσης ή στο ιερό της Χρύσης στην Τένεδο δείχνει επίσης έλασσον. Το κείμενο του Σοφοκλή επιτρέπει ευκολότερα την πρώτη ερμηνεία, η οποία επαυξάνει την αίσθηση του πόσο ανυπόφορος είχε καταστεί πια ο Φιλοκτήτης στους Αχαιούς. Η Λήμνος και η Χρύση είναι γειτονικά νησιά: οι Αχαιοί ξεφορτώθηκαν τον Φιλοκτήτη με την πρώτη ευκαιρία.

Το καίριο πάντως είναι πως και στις δυο περιπτώσεις το φίδι βρισκόταν σε ιερό χώροΑυτό ενισχύει κάπως την άποψη που θα εκφράσουν κατόπιν ο Οδυσσέας, ο Νεοπτόλεμος και ο χορός, ότι δηλαδή τα δεινά του Φιλοκτήτη ήταν θέλημα θεού.

Ο Σοφοκλής δεν υπεισέρχεται στο γιατί ο θεός να επιθυμεί να βασανιστεί τόσο πολύ ένας ήρωας που στην τραγωδία μας τουλάχιστον παρουσιάζεται άμεμπτος. Το ότι απαλείφει αυτή τη συζήτηση είναι η καίριά του παρέμβαση, μια όλως σημαίνουσα αποσιώπηση: η ερμηνεία που μας επιτρέπεται να δώσουμε, μέχρι και την τελική σκηνή της Εξόδου, είναι πως τελικά, ήταν δεν ήταν θέλημα θεού ο τραυματισμός του γιου του Ποίαντα, η απάνθρωπη συμπεριφορά των Αχαιών δεν δικαιολογείται. Αν ήταν, όμως, τότε και ο Φιλοκτήτης είναι άδικος: οφείλει κάποια στιγμή να δώσει τόπο στην οργή να συνδιαλλαγεί.


4. Ο Ηρακλής

Εκεί που νομίζουμε πως ο Σοφοκλής έχει σκοπό να αφήσει ρευστό το ζήτημα της θεϊκής παρέμβασης, κι εκεί που οι συγκρούσεις επί σκηνής δείχνουν ότι θα έχουν μοιραία κατάληξη για όλους τους εμπλεκομένους, εμφανίζεται ἀπὸ μηχανῆς ο Ηρακλής! Και αυτή η προσθήκη φαίνεται μικρή ή εντελώς πρακτική. Ο κωμικός Αντιφάνης, στο απόσπασμα που είδαμε, ειρωνεύεται την τραγική αυτή σύμβαση ως φτηνό τέχνασμα. Στα χέρια των άξιων μαστόρων της τέχνης, όμως, δεν είναι ποτέ.

Η παρέμβαση του Ηρακλή δεν έχει ως αποτέλεσμα μόνο να δώσει μια πρακτική διέξοδο, αλλά και να αποκαλύψει πως πίσω από όλα αυτά υπήρχε τελικά θεία νομοτέλεια· στο σύμπαν υπάρχει αίσθηση δικαιοσύνης.

Ο Φιλοκτήτης υπέφερε σκληρά, αλλά θα ανταμειφθεί με αιώνιο κλέος, το οποίο πολλαπλασιάζεται από το πάθος που υπέστη(σε ένα μεταδραματικό επίπεδο, το ίδιο το τραγικό έργο, όπως στο επικό ποίημα στην περίπτωση των επικών ηρώων, είναι το μέγα μνημείο, οἀγήρως ἔπαινος, του ήρωα). Ο Νεοπτόλεμος επίσης θα έχει τύχη αγαθή. Δεν είναι τυχαίο ότι στην εξόδιο ρήση του Ηρακλή δεν γίνεται καμία ειδική αναφορά στον Οδυσσέα και τους Ατρείδες. Περιλαμβάνονται στο ευτυχές τέλος μόνο ως προς το ότι θα ωφεληθούν κι αυτοί από την άλωση της Τροίας.

Η χρήση του ἀπὸ μηχανῆς θεοῦ αποτελεί μια ακόμη «μικρή», αλλά σπουδαία παρέμβαση του Σοφοκλή στην παράδοση.


5. Ο Οδυσσέας

Πέρα από τις μικρές ή μεγαλύτερες αλλαγές στον ίδιο τον μύθο με προσθαφαίρεση γεγονότων ή προσώπων, ο τραγικός ποιητής είχε τη δυνατότητα να διαμορφώσει με σχετική ελευθερία την προσωπικότητα των ηρώων του. Και εδώ είναι που δίνει το πραγματικό του στίγμα.

Ο Οδυσσέας των τραγικών ποιητών, όσο μας επιτρέπεται να διαπιστώσουμε, δεν είναι η συμπαθής, ηθική μορφή της Οδύσσειας(προφανής εξαίρεση εδώ ο σατυρικός Κύκλωπαςτου Ευριπίδη, που ως προς τον Οδυσσέα ακολουθεί πιστά το οδυσσειακό μοντέλο). Στην τραγωδία του Ευριπίδη (π.χ. Εκάβη, Τρωάδες), ο Οδυσσέας θυμίζει σε πολλά τον ήρωα του Φιλοκτήτη: είναι ο λογοπλόκος πολιτικός σοφιστικής κοπής, που επικαλείται κατά το δοκούν υψηλά ιδανικά για αξίες, για να δικαιολογήσει ηθικά αποκρουστικές πράξεις, και δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει τον δόλο και το ψεύδος, για να πετύχει τον σκοπό του.

Στον Φιλοκτήτη, επιπλέον, ο φερώνυμος ήρωας επιχειρεί να τον μειώσει ταυτίζοντάς τον με τον κακομούτσουνο, θρασύ Θερσίτη, τον ταπεινής καταγωγής ιλιαδικό ήρωα, που είχε γοργή γλώσσα και θρασύ ήθος. Σε αντίθεση μάλιστα με τον Θερσίτη, που τουλάχιστον τόλμησε να αντιταχθεί στον Αγαμέμνονα, ο Οδυσσέας δεν είναι παρά το πειθήνιο όργανό του.

Ο ίδιος ο Οδυσσέας, βέβαια, βλέπει τον εαυτό του ως «τον κατάλληλο άνθρωπο την κατάλληλη στιγμή», τον αποφασιστικό και αποτελεσματικό ηγέτη, που γνωρίζει να εκμεταλλεύεται τις ευκαιρίες ή να τις δημιουργεί —με στόχο την εξυπηρέτηση όχι ταπεινών προσωπικών επιδιώξεων, αλλά της εκστρατείας εν γένει. Είναι αδίστακτος, αλλά δεν είναι τέρας.


6. Ο χορός

Η μεγαλύτερη ελευθερία που απολάμβαναν οι τραγικοί ποιητές αφορούσε στην επιλογή του χορού. Η ταυτότητα του χορού δεν αποτελούσε αναγκαστικό στοιχείο του παραδοσιακού μύθου· έτσι οι ποιητές μπορούσαν να την καθορίσουν ανάλογα με τις δραματουργικές τους σκοπιμότητες. Καθώς ο χορός ήταν πρωτότυπη προσθήκη στον μύθο, ο χαρακτήρας του, η στάση του, η συμπεριφορά του ρύθμιζαν σε σημαντικό βαθμό την ιδιαιτερότητα της κάθε τραγωδικής προσέγγισης στο παραδεδομένο υλικό.

Ο Αισχύλος και ο Ευριπίδης στον δικό τους Φιλοκτήτη συγκρότησαν τον χορό από ντόπιους ΛημνίουςΟ Σοφοκλής επιλέγει χορό από άνδρες του Νεοπτολέμου. Η επιλογή φαίνεται προφανής, εφόσον η Λήμνος πρέπει να είναι ερημονήσι. Το ζουμί βρίσκεται στη στάση του χορού.

Ο τραγικός χορός παραδοσιακά στηρίζει τον τραγικό ήρωα. Ο χορός του Φιλοκτήτη όμως βρίσκεται διχασμένος ανάμεσα στον Νεοπτόλεμο, του οποίου τις διαταγές ακολουθεί, και τον Φιλοκτήτη, τον οποίο οικτίρει. Τελικά, βέβαια, ο χορός έχει μεν ανθρώπινη ενσυναίσθηση, αλλά ενεργεί προς όφελος του δικού του βασιλιά. Απ᾽ αρχής μέχρι τέλους, παραμένει πιστός στον Νεοπτόλεμο συμμετέχοντας στον δόλο και εμφαίνοντας τη μοναξιά του εξόριστου γέροντα. Στο τέλος υπερασπίζεται ακόμη και τον Οδυσσέα επιμένοντας ότι εκτελούσε διαταγές, ότι το πάθος του Φιλοκτήτη ήταν θεόσταλτο και επιχειρώντας, πεισματικά, να τον πείσει να ακολουθήσει.

Καθώς συμβατικά ο τραγικός χορός δεν αποχωρεί ποτέ από τη σκηνή (σπανίως συμβαίνει αυτό στην τραγωδία), ο χορός είναι το στοιχείο που διατηρεί μέχρι τέλους ζωντανή την ελπίδα της διαλλαγής, αλλά ταυτόχρονα τονίζει το άτεγκτο του Φιλοκτήτη και υπενθυμίζει την απόσταση που τον χωρίζει από τους πρώην συμμάχους του — μια απόσταση που δεν μπορεί να γεφυρωθεί με κανένα ανθρώπινο μέσο, ούτε με την πειθώ ούτε με τη βία.


7. Ο Νεοπτόλεμος

Όμως, μακράν ο σημαντικότερος νεωτερισμός του Σοφοκλή είναι ο Νεοπτόλεμος, για τρεις λόγους:

(1) Δεν συμπεριλαμβανόταν σε καμία από τις γνωστές εκδοχές του μύθου, στις οποίες ο Οδυσσέας είτε αναλαμβάνει την αποστολή μόνος είτε συνοδεύεται από τον Διομήδη·

(2) Ο χαρακτήρας του στο έργο υφίσταται ηθική εξέλιξη και ωρίμανση που σπανίως εντοπίζεται στην τραγωδία: στο έργο βλέπουμε τον ἔφηβονΝεοπτόλεμο κυριολεκτικά να μεγαλώνει και να γίνεται άνδρας αντάξιος του μεγάλου απόντος πατέρα του·

(3) Ο ήπιος, διαλλακτικός και ευαίσθητος τρόπος του βρίσκεται σε κάθετη αντίθεση με τον ωμό Νεοπτόλεμο του έπους ή της άλλης τραγωδίας, τον άνθρωπο που θυσιάζει την Πολυξένη στον τάφο του νεκρού Αχιλλέα ή που γκρεμίζει το μικρό παιδί του Έκτορα, τον Αστυάνακτα, από τα τείχη της Τροίας.

Ο Νεοπτόλεμος είναι το μέσο με το οποίο ο Σοφοκλής προωθεί τη σημαντικότερη καινοτομία του συγκριτικά με τον Αισχύλο και τον Ευριπίδη.

Στους τελευταίους, ο Φιλοκτήτης εξαναγκάζεται να πάει στην Τροία. Ο Οδυσσέας, με κόλπο, του κλέβει το τόξο: μη έχοντας πλέον τρόπο επιβίωσης στη Λήμνο, ο Φιλοκτήτης ακολουθεί χωρίς να το θέλει. Στον Σοφοκλή, ο δόλος υφίσταται. Ο Φιλοκτήτης, όμως, έστω και αν αγνοεί την αλήθεια, παραχωρεί με τη θέλησή του τα τόξα στον Νεοπτόλεμο. Όταν αντιλαμβάνεται τι έγινε, προτιμά να πεθάνει παρά να ακολουθήσει και στο τέλος πείθει τον Νεοπτόλεμο να αψηφήσει τις διαταγές των στρατηγών. Στον Σοφοκλή ο Φιλοκτήτης πείθεται μόνο με την εμφάνιση του Ηρακλή. Μεταβαίνει με τη θέλησή του στην Τροία «εγκολπούμενος το πεπρωμένο του», κατά την έκφραση του S. Schein.

Η πορεία της πλοκής του Φιλοκτήτη αντιστοιχεί με την ηθική ωρίμανση του Νεοπτολέμου: καθώς η πλοκή εξελίσσεται, ο νεαρός ανεβαίνει την ηθική κλίμακα αποκτώντας, αυξητικά, αυτόβουλη κρίση. Η τελική του απόφαση, να αποχωρήσει με τον Φιλοκτήτη, ακυρώνει τον ίδιο τον παραδοσιακό μύθο. Πρόκειται για μια από τις πιο τολμηρές ανατροπές στο ολόκληρο το σωζόμενο τραγικό corpus.

«Σοφοκλής προσδίδει στο έργο του εντυπωσιακή δραματική και ηθική περιπλοκότητα εισάγοντας τον Νεοπτόλεμο ως χαρακτήρα στον μύθο της ανάκλησης του Φιλοκτήτη από τη Λήμνο. Έτσι δημιουργεί αντίθεση ανάμεσα στην αφέλεια και την εμπειρία στην πολιτική, θέτει σε βάσανο παραδοσιακές αντιλήψεις περί ευγένειας και ηρωισμού με τρόπο που υπερβαίνει οτιδήποτε μπορεί να συνέβαινε στον Φιλοκτήτη του Αισχύλου ή του Ευριπίδη και παρουσιάζει ένα παράδειγμα χαρακτηρολογικής εξέλιξης και μεταστροφής που είναι σπάνιο στη σωζόμενη αρχαιοελληνική λογοτεχνία».  

(S. L. SCHEIN, Sophocles: Philoctetes, Cambridge: Cambridge University Press 2013, σ. 34).

 YE1991_07_PH018_sc


ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:

Για τον Φιλοκτήτη του Σοφοκλή: ο Νεοπτόλεμος και η τραγική σύγκρουση