Tags

, , , , , , , , , , , , , , ,


Ο Σοφοκλής και ο Οίκος των Λαβδακιδών

Είναι γνωστό ότι ο Οιδίποδας επί Κολωνώ δεν είναι το πρώτο έργο στο οποίο ο Σοφοκλής καταπιάνεται με την τραγική ιστορία του Οίκου του Λαβδάκου, πατέρα του Λαΐου, πατέρα του Οιδίποδα, πατέρα του Ετεοκλή και του Πολυνείκη.

Τρία από τα σωζόμενα έργα του Σοφοκλή έχουν ως θέμα τον Οίκο των Λαβδακιδών. Τα έργα αυτά συχνά εκλαμβάνονται σαν τριλογία, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το πρώτο το χωρίζουν από το τρίτο πάνω από τρεις δεκαετίες:

  • Η Αντιγόνη (441 π.Χ.)
  • Ο Οιδίπους Τύραννος (διδασκαλία περί το 425 π.Χ.)
  • Και τέλος ο Οιδίπους επί Κολωνώ (για τη χρονολόγηση βλ. πιο κάτω)

Τα τρία κρισιμότερα στάδια του μύθου αυτής της βασιλικής γενιάς, η μοίρα της οποίας σημαδεύεται από συντριπτικά πάθη, φοβερούς χρησμούς (τους οποίους οι γόνοι της πιστεύουν ότι μπορούν να αψηφήσουν ή να αποφύγουν), φρικτά εγκλήματα (πατροκτονία, αδελφοκτονία,αιμομιξία), που συμβολίζει την τυφλότητα του ανθρωπίνου όντος, το αδιάγνωστο αλλά και το άφευκτο της θείας βουλής, τα συνέχει βεβαίως ο ΟΙΔΙΠΟΔΑΣ.

Ο Οιδίπους είναι:

  • το αντικείμενο του σκληρού χρησμού που λαμβάνει ο Λάιος (“μην κάνεις παιδιά, γιατί ο γιος σου θα σε σκοτώσει”)·
  • το υποκείμενο της ὕβρεως (της ψευδαίσθησης ότι μπορεί να αποφύγει τους χρησμούς: στην ίδια πλάνη είχε υποπέσει και ο Λάιος, όταν, αφού τεκνοποίησε αγνοώντας τη θεϊκή προειδοποίηση, εξέθεσε τον Οιδίποδα, για να πεθάνει)·
  • το θύμα της διάνοιας και της υπερηφάνειάς του
  • και ο θύτης των δύο του παιδιών, που μες τη δική τους αρχομανία και άμετρη φιλοδοξία συντρίβονται από την πατρική ἀράν.

Μέσα στον ορυμαγδό των ανδρών ξεχωρίζουν όμως και δύο γυναίκες:

  • Η ΙΟΚΑΣΤΗ, άβουλη αυτόχειρας κάποτε, απελπισμένος διαμεσολαβητής ανάμεσα στα παιδιά της αλλού·
  • και βεβαίως η ΑΝΤΙΓΟΝΗ, το πιστό numen του Οίκου, που παραμένει προσκολλημένη στον γέροντα, τυφλό εξόριστο πατέρα της ή/και στην υποχρέωση να θάψει τον σκοτωμένο αδελφό της, τον Πολυνείκη, τον οποίο ο φονιάς και αδελφός τους, ο Ετεοκλής, θέλει να τον παραδώσει στα σκυλιά.

Εξώφυλλο

Οι άλλοι τραγικοί

Ο Σοφοκλής δεν ήταν ο μόνος που καταπιάστηκε με τον μυθολογικό κύκλο των Λαβδακιδών:

  • Στα σωζόμενα έργα του Αισχύλου περιλαμβάνονται οι Επτά επί Θήβας (467 π.Χ.), που δραματοποιούν την κρίσιμη στιγμή της επίθεσης του Πολυνείκη κατά της Θήβας και την αμοιβαία αδελφοκτονία.
  • Ο Ευριπίδης γράφει τις Ικέτιδες (ίσως δεκαετία του 420 π.Χ.), στις οποίες ο Θησέας βοηθά τις μάνες των νεκρών Αργείων, που πολέμησαν και έπεσαν στο πλευρό του Πολυνείκη στη Θήβα, να ανακτήσουν τα σώματα των παιδιών τους για να τα θάψουν.
  • Ο Ευριπίδης γράφει επίσης τις Φοίνισσες (περί το 410 π.Χ.), μια τραγωδία επικής πνοής, στην οποία συμπυκνώνει την ιστορία της αδελφοκτονίας και της εξορίας του Οιδίποδα.

1

Ο Οιδίποδας και οι Ευμενίδες

Ο Οιδίπους επί Κολωνώ παρουσιάζει ένα παράδοξο: τη φοβερή δύναμη ενός ανθρώπου σε κατάσταση απόλυτης αδυναμίας. Τυφλός, κατάκοπος, εξόριστος, ανέστιος και πένης, ο Οιδίπους εξαρτάται από την κόρη του σε βαθμό που αδυνατεί να επιτελέσει ακόμη και την κρίσιμη τελετουργία του καθαρμού. Κι όμως ο άνθρωπος αυτός κρατά στα χέρια του μια τρομερή δύναμη: τη μαγική επενέργεια της τελευταίας του κατοικίας. Η πόλη που θα τη φιλοξενήσει θα ευεργετηθεί· οι εχθροί της (και οι εχθροί του Οιδίποδα) θα υποστούν την καταστροφική ισχύ της μεταθανάτιάς του εκδίκησης.

Και πριν ακόμη από τη σκηνή του θαυματικού θανάτου του Οιδίποδα, κατά την οποία καθίσταται σαφής η μεταμόρφωσή του σε κάτι πέρα από τον άνθρωπο, σε χθόνια δύναμη, αντιλαμβανόμαστε την αντίφαση: ο ανήμπορος γέροντας είναι άνθρωπος που μέσα του κρύβει θανάσιμα πάθη· πρωτίστως, άσβεστη οργή ενάντια σε όσους τον έχουν αδικήσει, ακόμη και αν αυτοί είναι τα ίδια του τα παιδιά. Ο οικτρός ικέτης αρνείται στον γιο του το δικαίωμα της ικεσίας· και όχι απλώς δεν επιθυμεί να πάρει θέση στη φονική διαμάχη των παιδιών του, αλλά φροντίζει, επαναλαμβάνοντας ξανά και ξανά την Κατάρα, να εξασφαλίσει την αμοιβαία καταστροφή τους.

Αυτή η διττή φύση του πρωταγωνιστή υποβάλλεται στους θεατές εξαρχής μέσα από τον συμβολισμό του χώρου, στον οποίο τυχαία (αλλά όχι και τόσο) ο γερο-Οιδίπους καταλήγει περιπλανώμενος: το άλσος των Σεμνών Θεών, γνωστών και ως Ευμενίδων, στον αττικό δήμο του Ιππίου Κολωνού.

Ο Οιδίπους είναι η προσωποποίηση της Κατάρας και δη της ἀρᾶς που εξακοντίζεται από τον γονιό προς τα παιδιά του και οδηγεί στη σφαγή του συγγενούς από τον συγγενή. Αυτή η ἀρά, όμως, όπως κάθε μορφή χθόνιας εξουσίας, είναι δισυπόστατη: αν εξιλασθεί δεόντως, μπορεί να λειτουργήσει ευεργετικά, εὐμενῶς, για τους ανθρώπους.

Ο Οιδίπους χαρακτηρίζεται από τον γιο του ως Ἐρινύς. Για τον Πολυνείκη και τον Ετεοκλή αυτό ακριβώς θα αποβεί. Για την Αθήνα, όμως, χάρη στην ενεργητική ευσέβεια του Θησέα, θα αποβεί ό,τι και οι θεές που τον πρωτοϋποδέχονται ως ικέτη: ευμενές, αγαθοεργό πνεύμα ως αφηρωισμένος πια νεκρός.

Ο Οιδίπους και οι Ευμενίδες είναι Ένα.

Yannis_Kokkos_Oedipus_at_Colonus_Site_13_photo_Evi_Fylaktou

“Οιδίπους επί Κολωνώ” σε σκηνοθεσία Γ. Κόκκου (Επίδαυρος 2018)


Η χρονολόγηση του έργου και το ιστορικό πλαίσιο της περιόδου 411-403 π.Χ.

Γνωρίζουμε ότι ο Οιδίπους επί Κολωνώ διδάχθηκε για πρώτη φορά από τον συνονόματο ανιψιό του πέντε χρόνια μετά τον θάνατο του Σοφοκλή το 401 π.Χ.  Είναι αβέβαιη όμως η χρονολογία σύνθεσης της τραγωδίας, αν και όλες οι ενδείξεις συνηγορούν υπέρ του γεγονότος ότι ανήκει στα όψιμα έργα του δημιουργού· ίσως μάλιστα να γράφτηκε και κατά τον τελευταίο χρόνο της ζωής του.

2

Αν αυτό ισχύει, ο Οιδίπους επί Κολωνώ εντάσσεται στο ιστορικό πλαίσιο δύο διαφορετικών ταραγμένων για την Αθήνα περιόδων:

  • Της περιόδου από το Ολιγαρχικό Πραξικόπημα μέχρι τη ναυμαχία στις Αργινούσες (411-406 π.Χ.)
  • Της περιόδου μετά την πτώση του καθεστώτος των Τριάκοντα Τυράννων (403-401 π.Χ.)

Η περίοδος 411-406 π.Χ. ήταν περίοδος:

  • αρχικά μιας ξαφνικής, βραχύβιας έστω, πολιτειακής ανατροπής (του ολιγαρχικού πραξικοπήματος του 411 π.Χ.)
  • σοβαρών στρατιωτικών υποχωρήσεων (σπαρτιατικές επιδρομές από τη Δεκέλεια, απώλεια της Εύβοιας το 411)·
  • στη συνέχεια αναπτέρωσης των ελπίδων χάρη σε μια σειρά από σημαντικές ναυτικές επιτυχίες στο Βόρειο Αιγαίο και τον Ελλήσποντο (Κυνός Σήμα, Άβυδος, Κύζικος)·
  • Η περίοδος κλείνει με μια νίκη που καταλήγει σε εσωτερική πολιτική τραγωδία και σε μέτρα απελπισίας, όπως η παραχώρηση αθηναϊκής υπηκοότητας σε δούλους (ναυμαχία στις Αργινούσες, 406 π.Χ.).
  • Ένα χρόνο μετά τον θάνατο του Σοφοκλή, το 405, η καταστροφική ήττα στους Αιγός Ποταμούς σφραγίζει την τύχη του πολέμου για τους Αθηναίους.

Στα γεράματά του ο Σοφοκλής φέρεται να έπαιξε ενεργό ρόλο στην επιβολή της ήπιας ολιγαρχίας του 411, η οποία ιδεολογικά στηριζόταν στην αντίθεση προς τη ριζοσπαστική δημοκρατία και την επαναφορά της πατρίου πολιτείας, μιας εκδοχής του πολιτεύματος στην οποία η εξουσία αποσπάται από τις μάζες και επανέρχεται στα χέρια μιας διευρυμένης έστω ομάδας «αρίστων».

Η περίοδος 403-401 π.Χ., με τη σειρά της, σηματοδοτεί τη βίαιη πτώση του καθεστώτος των Τριάκοντα Τυράννων χάρη στη δράση του Θρασύβουλου, αλλά και την αμνήστευση των εμπλεκομένων, που είχε σκοπό την επαναφορά της κοινωνικής ειρήνης, γεγονός βέβαια που δεν συνέβη αυτόματα. Οι φιλόλογοι που υποστηρίζουν ότι το έργο ενδεικνύει τη στήριξη του Σοφοκλή προς τους ολιγαρχικούς πιστεύουν ότι η διδασκαλία του το 401 π.Χ. κατέστη εφικτή χάρη στην αποκατάσταση της παρρησίας την οποία επέφερε η γενική αμνηστία.

Όλα αυτά είναι εικασίες. Γεγονός όμως παραμένει ότι ο Κολωνός, ο δήμος από τον οποίο καταγόταν και στον οποίο έζησε όλη του τη ζωή ο Σοφοκλής, έπαιξε πρωτεύοντα ρόλο στα γεγονότα του 411 π.Χ.: στον δήμο αυτό, ο οποίος ήταν στενά συνδεδεμένος με την αθηναϊκή αριστοκρατία, πρωτοσυγκεντρώθηκαν οι ολιγαρχικοί υπό τον Πείσανδρο.

3


Ο Σοφοκλής, ο Οιδίπους επί Κολωνώ και ο δήμος του Ιππίου Κολωνού

Ο Σοφοκλής επιλέγει να τοποθετήσει την τραγωδία του στον δήμο του Κολωνού (ή Ιππίου Κολωνού), η θέση του οποίου ταυτίζεται με τη σημερινή τοποθεσία. Η επιλογή αυτή δεν ήταν αναπόφευκτη. Υπαγορεύεται πρωτίστως από τον παραλληλισμό ανάμεσα στις Ευμενίδες και τον Οιδίποδα· έχει δηλαδή θεματική στόχευση. Η βιογραφική παράδοση όμως δεν αντιστάθηκε στον πειρασμό να συνδέσει την επιλογή του Κολωνού με το γεγονός ότι ο ποιητής καταγόταν από τον δήμο αυτό και εκεί έζησε ολόκληρη τη ζωή του.

Ο Κολωνός ήταν δήμος συνδεδεμένος με την αθηναϊκή αριστοκρατία και ειδικά με την τάξη των ἱππέων. Το εκεί ιερό του Ιππίου Ποσειδώνα και της Ιππίας Αθηνάς, αλλά και το γεγονός το ίδιο ότι ο επώνυμος ήρωας του δήμου, ο Κολωνός, ήταν ιππέας, φέρνει στην επιφάνεια αυτό το στοιχείο. Όχι τυχαία, στον Κολωνό και το ιερό του Ποσειδώνα, όπου καταφεύγει ικέτης στο έργο ο Πολυνείκης, συγκέντρωσε ο Πείσανδρος τους οπαδούς του, όπως σημειώσαμε πιο πάνω, πριν καταλάβει την εξουσία το 411 π.Χ. (Θουκ. 8.67.2). Επαναλαμβάνουμε, όμως, ότι η ερμηνεία αυτών των συμπτώσεων δεν είναι μονοσήμαντη.

Ο αρχαίος Κολωνός φιλοξενούσε ιερό του Ποσειδώνα, βωμό της Αθηνάς, που εκεί λατρευόταν επίσης ως Ιππία, και ήταν κατάφυτος με ελαιόδεντρα, το περίφημο δώρο της Αθηνάς προς την πόλη: κατά κάποιο τρόπο, δηλαδή, συμβόλιζε την ίδια την αρμονική συνύπαρξη των δύο θεοτήτων που έριζαν κάποτε για την πρωτοκαθεδρία στην Αθήνα .Το γεγονός αυτό, μαζί με τα ηρώα του Θησέα, του Πειρίθου και του Αδράστου (στα οποία γίνεται υπαινικτική αναφορά στο κείμενο) και κυρίως το ιερό τέμενος των Σεμνών Θεών, των τρομερών δαιμόνων που όμως για τους Αθηναίους ήταν ευμενή πνεύματα άμυνας και ευφορίας, προσδίδει στην τοποθεσία της τραγωδίας μας ιδιαίτερη ιερότητα και ενισχύει τη θεματολογία της Αθήνας ως ηθικής και θρησκευτικής ευτοπίας, στην οποία οι ανατροπές που προκαλούν στον κόσμο τα ανθρώπινα πάθη εξομαλύνονται και οδηγούνται σε ευτυχή κατάληξη.

Δεσπόζουσα θέση στην τραγωδία κατέχει ο περίφημος «Ύμνος στον Κολωνό», στον οποίο ο χορός (γέροντες δημότες του Κολωνού, όπως ο ποιητής), με αφετηρία την ευλογία της ιδιαίτερης πατρίδας τους, υμνούν την Αθήνα εν γένει και δοξολογούν την ηγεμονική της θέση στον ελληνικό κόσμο, η οποία εξασφαλίζεται από τη θεία εύνοια.

Άλλωστε η αρμονία και η άμωμη ομορφιά του τοπίου, στο οποίο είναι αισθητή η ζωντανή παρουσία πλείστων θεών, ήταν για τους αρχαίους Έλληνες ένδειξη και της ανάλογης ευταξίας στο ηθικό επίπεδο (στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων) αλλά και στο επίπεδο της επικοινωνίας μεταξύ ανθρώπων και θεών.

Ο Θησέας εκπροσωπεί και τα δύο αυτά χαρακτηριστικά:

  • Γνωρίζει, σέβεται και τηρεί τους ανθρώπινους και τους θείους νόμους για όλους ανεξαιρέτως (ακόμη και για εν δυνάμει εχθρούς, όπως ο Κρέων, ή για ανθρώπους που ο Οιδίπους θα ήθελε να διώξει, όπως ο Πολυνείκης).
  • Ταυτόχρονα, είναι ο κατεξοχήν υπέρμαχος της ευσέβειας.

Η εύνοια των θεών προς την Αθήνα θα είναι, ενδοδραματικά, το αποτέλεσμα της υποδοχής του μιασμένου κατά τα άλλα Οιδίποδα, ο οποίος θάβεται σε μυστική θέση στη γη της Αττικής και μετατρέπεται σε πνεύμα αγαθοεργό για τους Αθηναίους και τιμωρό για τους εχθρούς τους. Η εξύμνηση όμως του πολιτικού και ηθικού μεγαλείου της Αθήνας και ειδικά η αναφορά στην υπεροχή έναντι των εχθρών της, την οποία εγγυώνται, χάρη στην ευσέβεια της πόλης οι θεοί, δεν μπορεί παρά να αντηχούσε με τρόπο ιδιαίτερο στα αυτιά των θεατών του ύστερου 5ουαιώνα.


Το πολιτικό υπόστρωμα του έργου και η υποκατηγορία των “τραγωδιών ικεσίας” (suppliant tragedies)

Αν υπάρχει λοιπόν πολιτικό υπόστρωμα στον Οιδίποδα επί Κολωνώ, αυτό δεν εντοπίζεται στην ευθεία υπόμνηση συγκεκριμένων ιστορικών γεγονότων της ύστερης φάσης του Πελοποννησιακού Πολέμου, αλλά στην ιδεολογική προβολή αυτή της Αθήνας ως οάσεως ευσέβειας και αρμονίας — είτε η προβολή αυτή απαιτεί νοσταλγική ενθύμηση περασμένων μεγαλείων είτε το παράγωγο μιας ελπίδας για ανάκαμψη, που ενδεχομένως αναπτερώθηκε στις ψυχές κάποιων μετά τη φευγαλέα επιστροφή της πατρίου πολιτείας το 411 π.Χ.

9780292737167Ο Οιδίπους επί Κολωνώ συνδέεται με μια σειρά από τραγωδίες που αποκαλούνται συχνά από τους μελετητές suppliant tragedies (τραγωδίες ικεσίας). Στην ομάδα αυτή ανήκουν ακόμη οι Ικέτιδες και οι Ηρακλείδες του Ευριπίδη, που χρονολογικά δεν απέχουν πολύ από την τραγωδία μας, και οι παλαιότερες Ευμενίδες του Αισχύλου. Στις τραγωδίες αυτές η Αθήνα γίνεται δέκτης της ικεσίας κατατρεγμένων Ελλήνων από άλλες περιοχές και λειτουργεί ως ο θεματοφύλακας πανελλήνιων αξιών, που καταπατούνται σε καιρούς κρίσης, και ως ο εγγυητής της ευσέβειας και της ομαλής σχέσης θεών και ανθρώπων, που ο πόλεμος και η ανθρώπινη εμπάθεια έχει διαταράξει.

Η πόλη της Αθήνας, με προεξάρχοντα τον βασιλιά της (τον Θησέα ή άλλον) ή τη θεά που της δίνει το όνομα και αναλαμβάνοντας σοβαρό ρίσκο, ακόμη και πολεμικό, εξασφαλίζει δίκαιη δίκη για τον Ορέστη (Ευμενίδες), την ταφή των νεκρών Θηβαίων (Ικέτιδες του Ευριπίδη) και καταφύγιο για τους καταδιωκόμενους συγγενείς του Ηρακλή (στους Ηρακλείδες). Ο ηγετικός αυτός ρόλος της Αθήνας, στο πολιτικό και το ηθικό επίπεδο, δεν μπορεί να είναι φυσικά άσχετος με τις ηγεμονικές διεκδικήσεις της πόλης, οι οποίες δεν κάμπτονται, αντίθετα περιβάλλονται με μια πικρή νοσταλγία, καθώς οδεύουμε προς την οριστική ήττα του 404 π.Χ.

YE1989_11_PH001_sc

Εθνικό Θέατρο 1989 (σκηνοθεσία Αλέξης Μινωτής)


Ο Οιδίποδας επί Κολωνώ και ο παραδοσιακός μύθος

Στον Οιδίποδα επί Κολωνώ, ο Σοφοκλής διατηρεί τις βασικές συντεταγμένες του παραδοσιακού μύθου:

  • Τον χρησμό που προλέγει την πατροκτονία και την αιμομιξία του Οιδίποδα, ο οποίος σκοτώνει τον πατέρα του και παντρεύεται τη μητέρα του, με την οποία κάνει τέσσερα παιδιά, σε κάθε περίπτωση χωρίς να γνωρίζει την πραγματική ταυτότητα του άλλου προσώπου.
  • Την αυτοτύφλωση του Οιδίποδα μετά την αποκάλυψη της αλήθειας και την εξορία του με διάταγμα της πόλης.
  • Την κατάρα προς τους γιους του, η οποία καταλήγει στη μεταξύ τους αλληλοσφαγή. Ο Σοφοκλής τονίζει την εκδοχή ότι ο Πολυνείκης ήταν ο πρεσβύτερος, η οποία υπάρχει στις Φοίνισσες του Ευριπίδη, αλλά όχι στους αισχύλειους Επτά.
  • Την περιπλάνησή του με την Αντιγόνη.

→ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ: ΟΙ ΧΡΗΣΜΟΙ

Η πιο σημαντική καινοτομία του Σοφοκλή είναι οι δύο καινούριοι χρησμοί που ορίζουν τη δράση:

  • Τον πρώτο τον κομίζει ο ίδιος ο Οιδίπους, χωρίς να αντιλαμβάνεται αρχικά το πλήρες νόημά του: η πόλη που θα τον υποδεχθεί ως ικέτη, αν και μιαρό από την πατροκτονία, θα ωφεληθεί τα μέγιστα από τη μεταθανάτια παρουσία του στην περιοχή της.
  • Τον δεύτερο χρησμό, που είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τον πρώτο, τον μεταφέρει στον Οιδίποδα η Ισμήνη στην εξορία: οι Θηβαίοι πληροφορήθηκαν ότι η επιστροφή του Οιδίποδα στη Θήβα είναι απαραίτητη για τη μελλοντική ευημερία της πόλης. Επειδή όμως θέλουν να αποφύγουν το μίασμα, έχουν σκοπό να τον εγκαταστήσουν στα πέριξ της πόλης – κουβαλώντας τον πίσω με το καλό ή με το ζόρι.

→ ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ: Η ΚΑΤΑΡΑ

Ο Σοφοκλής εδώ κάνει μια μικρή, αλλά ουσιαστική παρέμβαση. Στην παραδοσιακή εκδοχή του μύθου η Κατάρα αρθρώνεται όσο ο Οιδίπους βρίσκεται ακόμη στη Θήβα. Η αφορμή της, μάλιστα, είναι σε κάποιες περιπτώσεις ασήμαντη, μια ελάχιστη προσβολή στην τιμή του πατέρα.

Στον ΟεΚ, η Κατάρα διατυπώνεται επί σκηνής και μάλιστα τρεις φορές:

  • Ο Οιδίπους καταριέται τα παιδιά του, όταν πληροφορείται από την Ισμήνη για τη δυναστική του διαμάχη και καταλαβαίνει έτσι ότι δεν εμπόδισαν την εξορία του επειδή εποφθαλμιούσαν οι ίδιοι τον θρόνο (421-30).
  • Επαναλαμβάνει την κατάρα στον Κρέοντα, όταν εκείνος επιχειρεί να τον πείσει να γυρίσει (787-90).
  • Τέλος, η κατάρα είναι η απάντηση που δίνει στον Πολυνείκη, όταν εκείνος του ζητεί να πάρει το μέρος του στον πόλεμο κατά του αδελφού του (1375-92).

4

→ ΤΡΙΤΗ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ: Ο ΑΦΗΡΩΙΣΜΟΣ

Η σημασία του αφηρωισμού του Οιδίποδα στην πλοκή του ΟεΚ εκτέθηκε και πιο πάνω. Ο Σοφοκλής δεν εφευρίσκει βεβαίως τον μύθο της μεταμόρφωσης του Οιδίποδα σε ἥρωα,δηλαδή σε ένα είδος χθόνιας θεότητας με ευεργετικές ή/και δυσμενείς ιδιότητες. Στις Φοίνισσες του Ευριπίδη (1703-7) απαντά σχετική αναφορά. Λατρεία του Οιδίποδα ήταν γνωστή και στη Βοιωτία αλλά και στην περιοχή του Αρείου Πάγου στην Αθήνα. Ο Σοφοκλής παρεμβαίνει τοποθετώντας τις τελευταίες μέρες του Οιδίποδα στον Κολωνό και «μπερδεύοντας» τις λεπτομέρειες σχετικά με το ακριβές σημείο της ταφής του, έτσι ώστε να συνάδουν και με τη (νέα;) εκδοχή του Κολωνού και με την εναλλακτική εκδοχή του Αρείου Πάγου. Ο Adrian Kelly σημειώνει τα εξής:

5


Ο Οιδίπους επί Κολωνώ και ο Οιδίπους Τύραννος

Είκοσι περίπου χρόνια χωρίζουν τον Οιδίποδα Τύραννο (περ. 425 π.Χ.) από τον Οιδίποδα επί Κολωνώ. Το νεώτερο έργο δεν αποτελεί κατά κάποιο τρόπο συνέχεια του προηγουμένου. Όμως είναι ξεκάθαρο ότι ο Σοφοκλής προϋποθέτει διακειμενικότητα μεταξύ των δύο.

Η βασική διακειμενική χειρονομία είναι η ανατροπή κυρίως στην ισχύ και φυσικά την τελική μοίρα του Οιδίποδα:

  • Στον ΟΤ, «ο Οιδίπους ακολουθεί πτωτική πορεία, από την κραταιά μορφή της οποίας τη συνδρομή επιζητούν όλοι στην αρχή της τραγωδίας στην ανήμπορη φιγούρα του τέλους, που οδηγείται στο παλάτι (και εν τέλεια έξω από αυτό) από τον Κρέοντα. Αντιστοίχως στον ΟεΚξεκινά καθοδηγούμενος από την κόρη του και καταλήγει να κατευθύνει ο ίδιος τις κόρες του και τον Θησέα στην τοποθεσία της ταφής του».
  • «Επιπλέον, ο ποιητής ξαναπιάνει το θέμα της όρασης και της τυφλότητας, που κυριαρχεί στον ΟΤ, ξανά αντιστρέφοντάς το: ενώ η όραση (η διάνοια) του Οιδίποδα παρουσιάστηκε ελλιπής στον ΟΤ και στο τέλος του αφαιρέθηκε τελείως, στον ΟεΚανακτά ένα είδος όρασης με την έννοια ότι μπορεί πια να διαβλέψει το τέλος των συμφορών του» (Kelly, 48).
YE1975_05_PH006_sc

Εθνικό Θέατρο 1975 (σκην. Αλέξης Μινωτής)

Advertisements