Tags

, , , , , ,


Με πρωτοβουλία των συναδέλφων Ανδρέα Σεραφείμ και Ανδρέα Κάρυου, μελών ΣΕΠ του Προγράμματος “Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό”, και σε συνεργασία με το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου, διοργανώθηκε εκδήλωση με τίτλο «Dog Whistle Politics: Ρητορική, Πειθώ και Ιστορία στο “Νενικήκαμεν” του Μακαρίου» (Βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου Κύπρου, Αίθουσα 17, ώρα 18:30).

Η εκδήλωση αφορούσε στον περίφημο λόγο που εκφώνησε ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ᾽ άμα τη επιστροφή του στην Κύπρο μετά από τριετή εξορία και αφού είχε συνυπογράψει τις Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου, οι οποίες προέβλεπαν την εγκαθίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ο Μακάριος προσφώνησε ένα πρωτοφανές πλήθος 150000-200000 ατόμων σύμφωνα με τις πηγές της εποχής (ο πληθυσμός της Κύπρου ολόκληρης τότε μετά βίας ξεπερνούσε το μισό εκατομμύριο) επιχειρώντας να παρουσιάσει τη λύση της Ανεξαρτησίας όχι ως επιορκία αλλά ως δικαίωση του Αγώνα της ΕΟΚΑ.

Οι συνάδελφοι Ανδρέας Κάρυος και Ανδρέας Σεραφείμ εξέτασαν τις ιστορικές συνθήκες υπό τις οποίες εκφωνήθηκε ο λόγος, καθώς και τη ρητορική του κατασκευή. Ακολουθεί η καταγραφή της εκδήλωσης:

Μπορείτε να διαβάσετε τον λόγο του Μακαρίου εδώ.

Πιο κάτω παρατίθεται η παρέμβαση του συναδέλφου Ανδρέα Σεραφείμ στο Ράδιο Πρώτο 99.3 αναφορικά με την εκδήλωση:

Την εκδήλωση προσφώνησε ο γράφων με το εξής κείμενο:

Η καταληκτική παράγραφος του “Νενικήκαμεν”. Ακούστε τον Μακάριο να την εκφωνεί εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=-o7YYG6285Y

«Γνωρίζουμε ποίος ομιλεί», έστω και αν δύσκολα αναγνωρίζουμε ποια είναι η «πατρίς» στην οποία αναφέρεται. Η Κύπρος «κράτος ευημερίας και προόδου, ηθικής και δικαιοσύνης» και —Θου, Κύριε, φυλακήν!— «κράτος του Θεού»; 

Εντούτοις, ο πιο πάνω λόγος δεν εκφωνείται το 2019, αλλά εξήντα χρόνια πριν, το 1959, σε μια ηρωική στιγμή της κυπριακής ιστορίας, τη στιγμή κατά την οποία ο Μακάριος προσφωνεί τα αλαλάζοντα πλήθη που τον υποδέχονται μετά την επιστροφή του στην Κύπρο. Η επίτευξη των Συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου χαιρετίστηκε από τον διεθνή παράγοντα ως μοναδική διπλωματική επιτυχία, που τερμάτιζε, κατά το BBC, μια περίοδο αναταραχής και τρόμου, η οποία ταλάνισε τη νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ. Έτσι ήταν; Φευ! Σύντομα θα αποδεικνυόταν ότι κανένα από τα συμβαλλόμενα μέρη, ούτε οι Έλληνες ούτε οι Τούρκοι, δεν ήταν αληθινά δεσμευμένο στην ιδέα της κυπριακής ανεξαρτησίας, αλλά το καθένα συνέχιζε να τρέφει τα δικά του εθνικά όνειρα, τις χωριστές του εθνικές επιδιώξεις. 

Η δημόσια ρητορική του Μακαρίου δεν έχει επαρκώς μελετηθεί ως προς αυτή της τη συμβολή στην κυπριακή τραγωδία. Άλλωστε η ιστορική κριτική «κατά» του έτι καλούμενου «Εθνάρχη» είναι κάτι που αντιμετωπίζεται ακόμη με καχυποψία, έστω λιγότερη από ό,τι στο παρελθόν. Εντούτοις, αντίθετα με όσα αφήνει να νοηθούν το «Νενικήκαμεν» ο Μακάριος, μέχρι και το 1974, σε επίπεδο ρητορικής, συντηρεί το όραμα της Ένωσης,[1] λες και η Κυπριακή Δημοκρατία δεν αποτελούσε την οριστική λύση του Κυπριακού, αλλά μια ενδιάμεση ρύθμιση —κάτι σαν την Κρητική Πολιτεία. 

Γνωρίζουμε όλοι τι καταμαρτυρούσε στον Μακάριο η εκ δεξιών κριτική και ποια υπήρξαν τα εγκληματικά αποτελέσματά της. Γνωρίζουμε όμως λιγότερο ότι ο Μακάριος αντιμετώπιζε κριτική και εξ αριστερών, η οποία αγγίζει το θέμα της συγκεκριμένης εκδήλωσης: τους τρόπους με τους οποίους η ρητορική και η εν γένει σημειολογία της πολιτείας του Μακαρίου στο εσωτερικό, για σκοπούς χειρισμού της κοινής γνώμης, υπέθαλπε κατ᾽ ουσίαν τα ενωτικά οράματα, ακόμη και μετά το 1959 ή το 1964, ακόμη και μετά το 1967 ή το 1972. 

Θα δώσω οσονούπω τον λόγο στους δύο σημερινούς ομιλητές —τον Ανδρέα Κάρυο, ιστορικό, με ειδίκευση στην ιστορία του αγώνα της ΕΟΚΑ και όσα ακολούθησαν, και τον Ανδρέα Σεραφείμ, κλασικό φιλόλογο, «ρητοροδιδάσκαλο και ρητορολάγνο», όπως αυτοαποκαλείται. Θα ήθελα όμως πρώτα να διαβάσω ένα από τα λιγότερο προβεβλημένα ποιήματα του Παντελή Μηχανικού. Το ποίημα τιτλοφορείται «Εμείς οι όχεντρες» και περιλαμβάνεται στην Κατάθεση (1975), τη συλλογή όπου αποθησαυρίζεται και ο πολύ γνωστότερος «Ονήσιλος». Κατά τη δική μου ανάγνωση, το ποίημα αναφέρεται υπαινικτικά αλλά διαυγώς στα πιο πάνω, δηλαδή στην κλιμάκωση του εθνικισμού και το αδελφοκτόνο του δηλητήριο, εξαιτίας εν μέρει και της επικίνδυνης ακροβασίας του Μακαρίου ανάμεσα στις παλαιές και τις νέες πραγματικότητες, εκείνο το (ρητορικό τουλάχιστον) «μια στο καρφί και μια στο πέταλο»: 

Εμείς οι όχεντρες
έχουμε από δυο δόντια με δηλητήριο.

Όταν αποφασίσαμε
να κάνουμε επιτέλους μια κοινωνία ανθρώπων
ορίσαμε να βγάλει ο καθένας μας
να τα πετάξει
τα δυο του δόντια.

Πέρασε καιρός
σε ανακατατάξεις και προσαρμογές
αλλά κάτι δεν πήγαινε καλά.

Ανακαλύψαμε πως η καθεμιά όχεντρα
είχε πια
και τρία και τέσσερα δόντια με δηλητήριο.

Οι υπόλοιπες
όσες τους κλέψανε τα δόντια
χαθήκανε.

Είπα στον μπάρμπα
άλλη φορά, αν ξαναποφασίσουμε,
να πάρει ο ίδιος τα δόντια
να τα εξαφανίσει εκ του ασφαλούς.
Έστω κι αν τον πούνε αντεθνικό, χιλιαστή,
ή με άλλο αποτρόπαιο όνομα
οι όχεντρες.


[1] Ομιλία στη Λευκωσία 8/2/1973: «Αλλά και πέραν τούτου, όταν Έλληνες στρέφουν όπλα κατά Ελλήνων, αναπόφευκτος θα είναι η εκ της αδελφοκτόνο διχονοίας εθνική συμφορά. Και θα επιχαίρουν οι εχθροί της Κύπρου διά το κατάντημά μας». «Ποίον σκοπόν προάγουν, ποία σχέδια προωθούν οι από μηνών δραστηριοποιούμεναι ένοπλοι ομάδες, οι βομβισταί και οι υποκινούντες εις εκτροπήν και ανωμαλίαν; Προωθούν την Ένωσιν, είναι η απάντησις των δραστών τοιούτων πράξεων. Ενταφιάζουν οριστικώς την Ένωσιν, είναι η ορθή απάντησις. Νεκροθάπται της Ενώσεως είναι οι αναλαβόντες ή ενθαρρύνοντες τοιαύτην δραστηριότητα. Αντί της Ενώσεως προωθούν την Διχοτόμησιν της Κύπρου, προωθούν την Τουρκοποίησιν της. Και εγκληματούν κατά της Κύπρου, εγκληματούν κατά του Έθνους. Εάν δεν ανανήψουν, φοβερά θα είναι δι’ αυτούς η κρίσις της Ιστορίας».