Tags

, , , , , , ,


[ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΔΩ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΡΤΗΣΗΣ. ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ ΑΥΤΟ ΚΑΙ ΑΥΤΟ]

B. Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΒΑΣΗΣ ΣΤΗΝ ΚΩΜΩΔΙΑ

Όλα τα πιο πάνω στοιχεία προϊδεάζουν τους μαθητές ότι η Παράβαση είναι ένα εντελώς ιδιότυπο δομικό συστατικό της Κωμωδίας, που πρέπει να προσεχθεί. Προχωρώντας εντοπίζουμε κι άλλα στοιχεία, που ορίζουν ακόμη ακριβέστερα και βαθύτερα τη φύση και τον ρόλο της Παράβασης τόσο γενικά στην Κωμωδία όσο και ειδικά στις «Νεφέλες».

Slide05 copy

Β1. Η ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΤΩΝ ΝΕΦΕΛΩΝ ΚΑΙ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΩΝ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΑΓΩΝΩΝ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

Ξεκινάμε διερευνώντας (α) τα παράπονα που εκφράζει στο όνομα του ποιητή ο χορός στην «κυρίως παράβαση», όσον αφορά στην ιστορία των «Νεφελών» στους δραματικούς αγώνες της Αθήνας και (β) τη σχέση των συγκεκριμένων παραπόνων με την πλοκή του έργου.

Θυμίζουμε στους μαθητές ότι διερευνώντας τον όρο «Παράβαση» στο λεξικό εντοπίσαμε, εκτός από τη σημασία «προχωρώ προς μια κατεύθυνση», και τη σημασία «κάνω παρέκβαση, απομακρύνομαι για λίγο από τη φυσιολογική ροή της αφήγησής μου». Αφού διαβάσουμε θεατρικά ολόκληρο το κομμάτιον και την κυρίως παράβαση, ρωτάμε τους μαθητές:

Σε τι αναφέρεται εδώ το κείμενο (παραλείπουμε να εξετάσουμε προς το παρόν το ποιος μιλά)

==> Οι μαθητές εύκολα θα εντοπίσουν ότι γίνεται αναφορά στην αποτυχία της πρώτης παράστασης των Νεφελών και στην ελπίδα του ποιητή ότι η διασκευασμένη εκδοχή του έργου θα έχει καλύτερη τύχη.

Πού στηρίζει ο ποιητής όμως αυτή του την ελπίδα;

==> Σαφώς στο γεγονός ότι στην προηγούμενη περίπτωση δεν επικράτησαν ανάμεσα στο ακροατήριο και τους κριτές οι φωνές των σοφῶν, δηλαδή των θεατών εκείνων που ξέρουν να ξεχωρίσουν την ποιότητα, να εκτιμήσουν την εξυπνάδα και την πρωτοτυπία κλπ.

Εδώ κάνουμε μια μικρή παρέκβαση. Φροντίζουμε από το προηγούμενο μάθημα να έχουμε ζητήσει από μια ομάδα μαθητών να διερευνήσουν το σύστημα κρίσης και εξαγωγής αποτελεσμάτων στους δραματικούς αγώνες της Αθήνας και ειδικά στα Μεγάλα Διονύσια, όπου διαγωνίστηκαν οι Νεφέλες το 423 π.Χ (π.χ. με βάση την Εισαγωγή στο Αρχαίο Θέατρο του Blume). Δίνουμε 5´ χρόνο στους μαθητές να παρουσιάσουν στην τάξη τα πορίσματά τους.

Αναμένουμε ότι θα λάβουμε περίπου την ακόλουθη απάντηση:

==> Οι δραματικοί αγώνες της Αθήνας κρίνονταν από ένα περίπλοκο σύστημα, το οποίο εξασφάλιζε μεν την αμεροληψία των κριτών, είχε όμως δύο πολύ σοβαρά μειονεκτήματα (κρίνοντας με τα σύγχρονα μέτρα): πρώτον, ενείχε το στοιχείο της τύχης σε μεγάλο βαθμό (εφόσον οι κριτές αποφασίζονταν με δύο διαδοχικές διαδικασίες κλήρωσης)· και δεύτερον, οι κριτές δεν ήταν κατ᾽ ανάγκην επαγγελματίες θεατράνθρωποι αλλά απλά μέλη του κοινού (έστω και αν ο μέσος Αθηναίος είχε αυξημένη θεατρική εμπειρία τόσο πρακτική, συμμετέχοντας σε παραστάσεις, όσο και ως θεατής).

Ζητάμε από τους μαθητές να φανταστούν γιατί ο Αριστοφάνης απέτυχε στην πρώτη του προσπάθεια με τις Νεφέλες, εφόσον, όπως ο ίδιος τουλάχιστον ισχυρίζεται, το έργο ήταν αριστούργημα κωμικής θεατρικής τέχνης.

==> Το πιθανότερο είναι ότι οι μαθητές θα ταυτιστούν με την άποψη που εκφράζει ο ποιητής διά μέσου του χορού, ότι δηλαδή απέτυχε διότι το αθηναϊκό κοινό, παρασυρμένο από τα φτηνά, εύκολα κόλπα των ανταγωνιστών του, δεν ήταν σε θέση να εκτιμήσει την αξία του Αριστοφάνη, ο οποίος παρουσίασε μια πιο απαιτητική μορφή κωμωδίας.

==> Εδώ, όμως, παρεμβαίνουμε εξηγώντας ότι τα πράγματα ήταν πολύ πιο περίπλοκα και ότι οι πιθανές αιτίες της ήττας του ποιητή ήταν πολλές:

(α) στους ανταγωνιστές του Αριστοφάνη το 423 π.Χ. συμπεριλαμβανόταν, μεταξύ άλλων, ο Κρατίνος και η «Πυτίνη» του, έργο που, αν και δεν σώθηκε, θεωρούνταν αριστούργημα ήδη κατά την αρχαιότητα: Παλαιά Κωμωδία ΔΕΝ είναι μόνο ο Αριστοφάνης·

(β) όσο λαμπρή και αν είναι η δραματουργία ενός έργου (δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο είναι γραμμένο ως δραματικό κείμενο) το θέατρο είναι ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ: συνεπώς αν οι υποκριτές του Αριστοφάνη δεν ήταν ιδιαίτερα ταλαντούχοι (ο πρωταγωνιστής, να σημειώσουμε, κατανεμόταν σε κάθε κωμικό ποιητή με κλήρωση για σκοπούς δικαιοσύνης), αν ο χοροδιδάσκαλος (που μπορεί να ταυτίζεται με τον ποιητή ή να είναι άλλο πρόσωπο) δεν σχεδίασε μια όμορφη χορογραφία και δεν εκπαίδευσε επαρκώς τον χορό να την εκτελέσει, αν ο χορηγός δεν επένδυσε όσα χρειαζόταν, ώστε να φτιαχτούν όμορφα προσωπεία και κοστούμια, ή αν ο σκευοποιός που τα δημιούργησε δεν ήταν σπουδαίος τεχνίτης, η όλη ποιότητα της παράστασης, η οποία εξαρτιόταν, όπως προκύπτει από τα πιο πάνω, από σειρά παραγόντων και όχι μόνο από την ικανότητα του δραματικού ποιητή, θα επηρεαζόταν αρνητικά.

Παρόλα αυτά ο ρόλος των κριτών, που ήταν συνηθισμένοι άνθρωποι, όχι ειδικοί, αλλά και του απλού θεατή, ο οποίος με τις αντιδράσεις του προφανώς επηρέαζε τους κριτές, συνέχιζε να είναι καίριος.

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ

Με το τέλος της ενότητας Β1 του μαθήματός μας οι μαθητές συμπληρώνουν τις γνώσεις τους τόσο για το θεσμικό πλαίσιο του αρχαίου θεάτρου όσο και για τους παράγοντες εκείνους που θα μπορούσαν να συμβάλουν στην αποτυχία ή την επιτυχία ενός έργου: με άλλα λόγια, συνειδητοποιούν ότι το θέατρο δεν είναι ποίημα και άρα ότι η επιτυχία μιας παράστασης δεν εξαρτάται μόνο από τον ποιητή!

Slide06 copy

Β2. Η ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΤΩΝ ΝΕΦΕΛΩΝ: ΜΗΠΩΣ Ο ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΕΧΕΙ ΧΑΣΕΙ ΤΟΝ ΕΙΡΜΟ ΤΟΥ;

Σαφώς οι μαθητές μας θα έχουν ήδη προσέξει — και θα τους έχει κάνει εντύπωση — ότι η Παράβαση των «Νεφελών» δεν φαίνεται να έχει σχέση με την πλοκή του έργου και δεν δείχνει να προωθεί την εξέλιξη της ιστορίας. Τότε τι εξυπηρετεί η ύπαρξή της; Είναι απλά ένα ιντερμέδιο, ένα αυτοτελές, ενδιάμεσο δηλαδή κομμάτι με τη δική του λογική και χωρίς αυστηρή σύνδεση με ό,τι προηγείται και ό,τι έπεται;

Επικεντρωνόμαστε τώρα με περισσότερη λεπτομέρεια στο περιεχόμενο της Παράβασης. Χωρίζουμε τους μαθητές σε τρεις ομάδες. Ζητάμε από την πρώτη να σκιαγραφήσει το περιεχόμενο της Κυρίως Παράβασης, από τη δεύτερη του Επιρρήματος και από την τρίτη του Αντεπιρρήματος:

Καταλήγουμε στον ακόλουθο πίνακα:

Η Παράβαση των Νεφελών. Σενάριο διδασκαλίας

Είναι σαφές ότι και στις τρεις πιο πάνω περιπτώσεις ο λόγος έχει κωμική χροιά. Βασίμως όμως υποψιαζόμαστε ότι κάτω από το περίβλημα αυτό κρύβεται κάτι σοβαρό (κάτω από το γελοῖον κρύβεται κάτι σπουδαῖον, όπως συμβαίνει γενικώς στην Κωμωδία). Ζητάμε από τις ίδιες τρεις ομάδες να μας απαντήσουν στην πιο κάτω ερώτηση.

Θα μπορούσατε να συνοψίσετε με μια φράση κάθε φορά τα παράπονα του Αριστοφάνη, των Νεφελών και της Σελήνης; Ποιο ελάττωμα, έλλειψη ή μειονέκτημα των Αθηναίων εντοπίζει ο χορός σε κάθε περίπτωση;

12

Ας ερεθίσουμε λίγο τους μαθητές μας!

Εκ πρώτης όψεως ποια σχέση μπορεί να έχουν αυτά με την πλοκή μέχρι τώρα;

==> Η απάντηση που λογικά θα λάβουμε είναι πως οι αναφορές αυτές του χορού εκ πρώτης όψεως φαίνονται τελείως άσχετες όχι μόνο με τη μέχρι τώρα εξέλιξη της πλοκής αλλά και με την υπόθεση των Νεφελών γενικά! Αν οι μαθητές μας δηλώσουν και αγανακτισμένοι γι᾽ αυτό, τόσο το καλύτερο, διότι έτσι θα θαυμάσουν περισσότερο την «πονηριά» του Αριστοφάνη.  

Επενδύουμε στην έκπληξη των μαθητών για το μάλλον ενοχλητικό γεγονός που ανακάλυψαν!

Θα μπορούσαν οι μαθητές μας να σκεφτούν κάποια εξήγηση, κάτι που να ερμηνεύει πώς και γιατί ο Αριστοφάνης, εκεί που αφηγούνταν την ιστορία του αγαθιάρη και άξεστου χωρικού Στρεψιάδη, ξαφνικά βάζει τον χορό να στρέφεται προς το θέμα των θεατρικών αγώνων, της πολιτικής και της θρησκευτικής συμπεριφοράς των Αθηναίων, και να αναφέρεται στους θεατές που μπορούν να διαχωρίσουν την ποιότητα από αυτούς που αδυνατούν να το πράξουν;

==> Κάποιοι μαθητές ίσως σκεφτούν πως ο Αριστοφάνης κάνει εδώ απλώς ένα διάλειμμα, ότι δίνει στους θεατές του την ευκαιρία να πάρουν μια ανάσα πριν προχωρήσει στη δέσιν, δηλαδή την κρίσιμη εκείνη σύγκρουση, που φέρνει το κωμικό πρόβλημα στο απροχώρητο και οδηγεί τα πράγματα προς την οριστική τους κατάληξη.

Πρόκειται για εξήγηση μερικώς ορθή μόνο, φυσικά, αλλά προς το παρόν δεν επιμένουμε. Αρπάζουμε την ευκαιρία για να πληροφορήσουμε τους μαθητές μας ποια είναι κανονικά η θέση της Παράβασης στην Παλαιά Κωμωδία

==> Η Παράβαση κανονικά έπεται του Επιρρηματικού Αγώνος. Στον Επιρρηματικό Αγώνα, υπό κανονικές συνθήκες, ο κωμικός ήρωας συγκρούεται με τον βασικό του ανταγωνιστή σε λεκτική μονομαχία, νικά και θριαμβεύει. Η Παράβαση σημαίνει τον θρίαμβό του (το πρώτο μέρος της Παράβασης, αυτό που διαβάζουμε τώρα, είναι κατά κανόνα αφιερωμένο στον έπαινο ή τον αυτοέπαινο του ποιητή και του έργου του) και εισάγει το τελευταίο μέρος του έργου, τις Ιαμβικές Σκηνές, στις οποίες ο ήρωας δρέπει τους καρπούς των κόπων του, μοιράζει ευλογίες σε όσους τον βοήθησαν ή αδικήθηκαν από το προηγούμενο καθεστώς και τιμωρεί πραγματικά τους ανθρώπους που προκάλεσαν την κρίση.

© A.K. Πετρίδης

© A.K. Πετρίδης

Στις Νεφέλες δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο. Η Παράβαση δεν έπεται, αλλά προηγείται του Επιρρηματικού Αγώνα, κατ᾽ ακρίβεια και των δύο Επιρρηματικών Αγώνων.

Θα μπορούσαν οι μαθητές μας να φανταστούν το γιατί;

==> Θα μπορούσαμε, μάλλον, εδώ να εκμαιεύσουμε τουλάχιστον την υποψία ότι αυτή η αντιστροφή της κανονικής σειράς των πραγμάτων είναι σκόπιμη και όχι τυχαία, ότι η δομή των Νεφελών αποκλίνει γενικώς από το τυπικό δομικό σχήμα της Κωμωδίας κι αυτό έχει τη σημασία του.

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ

Συνεπώς, με την ολοκλήρωση και αυτού του δεύτερου μέρους του μαθήματός μας έχουμε βοηθήσει τους μαθητές μας να τοποθετήσουν (α) την παράβαση στο πλαίσιο των «Νεφελών» εν γένει παρατηρώντας την ιδιότυπη θέση της στη δομή του έργου· και (β) τις «Νεφέλες» στο πλαίσιο του αρχαίου ελληνικού θεάτρου ως θεσμού με αναφορά στην τύχη του έργου στον δραματικό διαγωνισμό του 423 και τις πιθανές αιτίες που οδήγησαν στην αποτυχία του. Ταυτόχρονα, έχουμε εξάψει την περιέργειά τους όσον αφορά στη σκοπιμότητα όλων αυτών των αναφορών σε αυτό το σημείο του έργου. Γιατί ο Αριστοφάνης διακόπτει τη φυσιολογική ροή της ιστορίας, για να μας πει όλα αυτά; Είναι απλά ένα διάλειμμα ή μήπως κρύβεται κάτι βαθύτερο και πιο στρατηγικό πίσω από τις γραμμές αυτές;

Snip20130529_8

Γ. Η ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΩΣ ΘΕΜΑΤΙΚΟΣ ΠΥΡΗΝΑΣ ΤΗΣ ΚΩΜΩΔΙΑΣ

Στο τελευταίο αυτό κομμάτι του μαθήματος καθοδηγούμε τους μαθητές μας προς τον βασικό στόχο του μαθήματος, που είναι να κατανοήσουν — σε ένα πρωτοβάθμιο τουλάχιστον επίπεδο, εφόσον πλήρης αντίληψη δεν μπορεί να επέλθει παρά αρκετά αργότερα — τη θεματική σχέση ανάμεσα στην Παράβαση των «Νεφελών» και την εν γένει θεματολογία του έργου.

Γ1. ΤΑ ΠΑΡΑΠΟΝΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ ΚΑΙ ΤΩΝ ΝΕΦΕΛΩΝ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΒΑΣΗ: ΟΙ ΑΘΗΝΑΙΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΚΑΙ Ο ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ

Επιχειρούμε να προβληματίσουμε τους μαθητές υποβάλλοντάς τους τις ακόλουθες δύο εφαπτόμενες ερωτήσεις.

Η παράβαση των Νεφελών διατυπώνει τον ισχυρισμό ότι τον αθηναϊκό δήμο τον κατατρύχουν τρεις βασικές κακοδαιμονίες, τρεις βασικές ελλείψεις: η έλλειψη ποιοτικού κριτηρίου, η έλλειψη ηθικού/πολιτικού/ στρατηγικού αισθητηρίου και η τάση προς τον περιττό, ανατρεπτικό νεωτερισμό.

Με βάση τα όσα είδαμε μέχρι τώρα ποια/ποιες από τις πιο πάνω ελλείψεις χαρακτηρίζει/ χαρακτηρίζουν τον Στρεψιάδη;

Μήπως κάποια ή κάποιες από αυτές τις ελλείψεις μπορεί να εξηγεί και την επιρροή ενός θεσμού όπως το Φροντιστήριο ή ενός ανθρώπου όπως ο Σωκράτης στην αθηναϊκή κοινωνία;

==> Οι διάφορες φωνές που εκφράζονται μέσα από το στόμα του χορού των Νεφελών επιμένουν σε μια σειρά θεμάτων, που έχουν ως κοινό παρονομαστή το ενδεδειγμένο μοντέλο σκέψης και συμπεριφοράς που πρέπει να χαρακτηρίζει τον δόκιμο δημοκρατικό πολίτη: από την ορθή κρίση στους δραματικούς αγώνες με γνώμονα τη σοφίαν και την καλαισθησία (το αισθητικό κριτήριο), μέχρι την την ευθυκρισία στις πολιτικές αποφάσεις και την ώριμη επιλογή των κατάλληλων δημοσίων λειτουργών με κριτήριο την αξία και την ηθική τους (το ηθικό, το πολιτικό και το στρατηγικό κριτήριο).

==> Τρεις είναι οι ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις που προκύπτουν από τα πιο πάνω — οι οποίες αφενός «ξεκλειδώνουν» τη φύση της Παράβασης ως δομικού συστατικού της κωμωδίας, αφετέρου αναδεικνύουν τη συμβολή της συγκεκριμένης σκηνής στη θεατρική διαπραγμάτευση των μεγάλων θεμάτων των «Νεφελών» και προβάλλουν την ειρωνεία ως την πιο βασική υφολογική ιδιομορφία του έργου:

πρώτον, ότι εκ πρώτης όψεως οι νουθεσίες αυτές του χορού δεν σχετίζονται με την υπόθεση του έργου·

δεύτερον, ότι ο Στρεψιάδης, ο κωμικός ήρωας, επ᾽ ουδενί δεν εκπροσωπεί το πιο πάνω μοντέλο πολίτη (αν και ο κωμικός ήρωας συνήθως είναι ακριβώς ο ηθικός μέσος άνθρωπος)·

και τρίτον ότι οι ίδιες οι Νεφέλες, οι θεές του Σωκράτη, μας εκπλήσσουν δίνοντας τέτοιες συμβουλές και επιπλέον προσευχόμενες (για μια ακόμη φορά, το είχαν κάνει και στην Πάροδο) στους «νεκρούς» θεούς του παραδοσιακού πανθέου, τους οποίους υποτίθεται ότι έχουν αντικαταστήσει.

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ

Η μέχρι τώρα ανάλυση βοήθησε τους μαθητές να ξεκινήσουν τουλάχιστον να συλλαμβάνουν το βασικό υπονόημα του έργου: ότι οι κοινωνικές, πολιτικές, παιδευτικές και άλλες δυσλειτουργίες που δίνουν το στεφάνι του νικητή στον χειρότερο ποιητή και το αξίωμα του στρατηγού στον πιο ανήθικο υποψήφιο είναι κατά βάση όμοιες με εκείνες που διευκολύνουν τους επικίνδυνους νεωτερισμούς σε διάφορες πτυχές της δημόσιας ζωής (την παιδεία, τη θρησκεία, ακόμη και την οικογένεια), που ανάγουν τη σοφιστική διδασκαλία σε απόλυτη προϋπόθεση επιτυχίας και που σπρώχνουν κακόμοιρους φουκαράδες, όπως ο Στρεψιάδης, στις δαγκάνες των Σωκράτηδων.

Παράλληλα, όμως, οι μαθητές μας είναι πλέον έτοιμοι να αντιμετωπίσουν και μια άλλη μεγάλη, αλλά πικρή αλήθεια του έργου: ότι τύποι όπως ο Στρεψιάδης, απλοί άνθρωποι του λαού, λιγάκι αφελείς, λιγάκι ξεκούτηδες, δεν είναι ακριβώς θύματα των περιστάσεων, παρόλα τους τα ελαφρυντικά· είναι ταυτόχρονα σε μεγάλο βαθμό και οι ίδιοι θύτες, αφού είναι η δική τους αβελτηρία, η δική τους προτίμηση για την εύκολη και άκοπη επιτυχία, η δική τους άρνηση να αντιμετωπίσουν ανδρίκεια και έντιμα τα προβλήματά τους και τελικά η δική τους ανικανότητα να ξεχωρίσουν ποιος ωφελεί και ποιος βλάπτει το δημόσιο συμφέρον, που προλειαίνει το έδαφος για τον Σωκράτη.

Τόσο η πρώτη Παράβαση των «Νεφελών», όσο και η δεύτερη, που ακολουθεί αρκετά πιο κάτω, δεν αποτελούν απλά το ξέσπασμα του Αριστοφάνη για την αποτυχία του να κερδίσει το πρώτο βραβείο το 423 π.Χ, αλλά συνιστούν πληρέστατη αιτιολογία της κρίσης που μαστίζει την Αθήνα. Οι «Νεφέλες» είναι η κωμωδία της Κρίσης: μιας κρίσης, όμως, που δεν είναι παρά μόνο στην επιφάνειά της κρίση χρέους! Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Αριστοφάνης στην Παράβαση δεν εστιάζει το πρόβλημα τόσο στους αδίστακτους μεταπράτες της γνώσης, τον Σωκράτη και τους σοφιστές, οι οποίοι δεν αναφέρονται καν, όσο στους ανόητους Αθηναίους, τους απλούς πολίτες, που δεν ξέρουν να ξεχωρίζουν το καλό από το κακό, το ποιοτικό από το ασήμαντο και το χρηστό από το φαύλο. Ο Στρεψιάδης είναι αυτός ακριβώς αυτός ο τύπος ανθρώπου.

Η συμπτωματολογία της κρίσης θα αποκαλυφθεί — και πάλι εμμέσως και μόνο στο μάτι που ξέρει να διεισδύει κάτω από τα φαινόμενα — στον πρώτο Επιρρηματικό Αγώνα. Εκεί, ο Δίκαιος Λόγος φαινομενικά υπερτερεί ηθικά κι ας χάνει τη διαλογική μάχη. Στην πραγματικότητα, όμως, τόσο ο Δίκαιος όσο και ο Άδικος Λόγος εκτίθενται ως ακραία μοντέλα ηθικής συμπεριφοράς, εξίσου απορριπτέα και προβληματικά.

 Slide11

Γ2. Η ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΦΕΛΩΝ

Από την Πάροδο μέχρι και την Έξοδο, οπότε αποκαλύπτονται πλήρως, οι Νεφέλες παίζουν ένα πονηρό παιγνίδι στο έργο: ενώ ποζάρουν ως οι θεές-προστάτιδες του Σωκράτη και του Φροντιστηρίου, αλλά και ως η ενσάρκωση της… αερολογίας του, στην πραγματικότητα είναι κάτι άλλο. Οι Νεφέλες, όπως γενικώς και η κωμωδία στην οποία πρωταγωνιστούν, συμβάλλουν με τη στάση τους ώστε να ξεμπροστιαστεί τόσο ο Σωκράτης όσο και ο Στρεψιάδης, να αποκαλυφθεί ότι και ο ένας και ο άλλος αποτελούν φορείς της ηθικής κρίσης που μαστίζει την Αθήνα.

Χωρίζουμε τους μαθητές σε δύο ομάδες και τους ζητάμε να μελετήσουν την Ωδή και την Αντωδή αντιστοίχως και να απαντήσουν στις ακόλουθες ερωτήσεις:

Παρατηρούμε ότι και οι δύο ωδές συνιστούν «κλητικούς ύμνους», δηλαδή θρησκευτικά άσματα που επικαλούνται κάποιους θεούς. Ποιοι θεοί τυγχάνουν επίκλησης κάθε φορά;

Υπάρχει κάτι που σας φαίνεται παράξενο στο περιεχόμενο των ασμάτων αυτών; Συνάδει π.χ. η εικόνα των Νεφελών στην ωδή και την αντωδή της Παράβασης με τον τρόπο που περιγράφει τη φύση και τη λειτουργία τους ο Σωκράτης στο σχετικό επεισόδιο με τον Στρεψιάδη;

Θυμάστε κάποιο άλλο προηγούμενο σημείο του έργου στο οποίο η φωνή των Νεφελών να θυμίζει τη στάση τους εδώ;

==> Οι Νεφέλες, όπως ακριβώς και στην Πάροδο, προσεύχονται στο παραδοσιακό πάνθεο όσο και στις «νέες» θεότητες με τις οποίες είναι πιο άμεσα συνδεδεμένες, όπως ο Αιθέρας. Όσο προχωρεί το έργο, τόσο πυκνώνουν οι ενδείξεις ότι δεν ταυτίζονται με τις δυνάμεις του ασύδοτου και ισοπεδωτικού νεωτερισμού, ότι δεν αποτελούν τις νέες θεότητες που έρχονται να αντικαταστήσουν το πεθαμένο ολύμπιο πάνθεο, αλλά ότι είναι πιστές και ευσεβείς δυνάμεις, που ενεργούν για το καλό της πόλης. Δεν είναι φυσικά τυχαίο ότι ο κατάλογος των θεϊκών αναφορών στις δύο ωδές τελειώνει με τα ονόματα της Αθηνάς και του Διονύσου: του θεού του θεατρικού φεστιβάλ και της θεάς που προστατεύει την πόλη που το φιλοξενεί.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Είναι πολύ χρήσιμο να παρατηρήσει κανείς τις σημασιολογικές μετατοπίσεις των όρων σοφός και δεξιός, που κυριαρχούν στην Παράβαση των Νεφελών, καθώς αυτές αντιστοιχούν με τις μεταπτώσεις στην ίδια τη στάση του χορού.

Στο κομμάτιον ο όρος σοφία (σοφίαν ἐπασκεῖ) χρησιμοποιείται στο πλαίσιο του επαίνου που ο χορός κάνει για τα νεώτερα πράγματα του Φροντιστηρίου — έχει δηλαδή σαφώς τη σωκρατική του σημασία, όπως ακριβώς στις προηγούμενες ενότητες του έργου μέχρι το σημείο αυτό.

Στην κυρίως παράβασιν ο όρος επανέρχεται συνεχώς δίνοντας την εντύπωση — η οποία φυσικά είναι παραπλανητική — ότι και πάλι αναφέρεται σε εκείνη τη σοφιστικής κοπής διανοητική ικανότητα που ξεχωρίζει τον καλλιεργημένο θεατή, ο οποίος ξέρει να διακρίνει την «εξυπνάδα» της αριστοφανικής κωμωδίας, από το άξεστο πλήθος.

Όμως λίγο αργότερα, από την Ωδή και εξής και ειδικά στο Επίρρημα, όταν οι Νεφέλες ξεκάθαρα πια ταυτίζονται με ένα ηθικό μοντέλο ξένο προς τον Σωκράτη, γίνεται αντιληπτό ότι η σοφία που επαγγέλλονται είναι κι αυτή μη σωκρατική: είναι η ικανότητα, κατ᾽ ακρίβεια η υποχρέωση, του πολίτη να ξεχωρίζει ανάμεσα στο καλό και το κακό, το ποιοτικό και το φαύλο.

Αυτού του είδους τη σοφίαν τη διδάσκει διά των έργων του στους Αθηναίους ο Αριστοφάνης, αλλά φυσικά δεν τη διδάσκει ο Σωκράτης, του οποίου η διδασκαλία κατατείνει μεν στην ανύψωση του ατόμου πάνω από το πλήθος, αλλά αυτή η ανύψωση είναι συμφεροντολογική, αριβιστική, ανήθικη και εν τέλει αντιπαραγωγική και επικίνδυνη. Για να αξιοποιήσουμε και τις συνδέσεις που κάνει ο Αριστοφάνης ανάμεσα στις Νεφέλες και το παλαιότερο έργο του, τους Δαιταλῆς, η ορθή σοφία είναι και σώφρων. Η σοφία όμως του Σωκράτη είναι καταπύγων!

[ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΚΑΤΕΒΑΣΕΤΕ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΕ ΜΟΡΦΗ pdf ΑΠΟ ΔΩ]

Slide15

Advertisements